دارد . يك لامپ بيست شمعى و يك لامپ هزار شمعى يا بيشتر است . يقين هم مثل نور است . وقتى تابيد در دل ، گاهى دل را روشن مىكند . اما نظير لامپ صد شمعى كه يك اطاق را روشن مىكند . گاهى هم به يك مرتبهاى مىرسد - نظير يك لامپ هزار شمعى كه در يك اطاق روشن بشود - فضاى دل را خيلى روشن مىكند . لذا يقين به گفته فلاسفه ، ذات تشكيك است يعنى مراتب دارد ؛ همه مراتبش خوب است . مرتبهاى كه فعلًا در نظر ماست مرتبه اول است . اما معلوم است هر چه بالا رود بهتر .
علماى علم اخلاق يقين را سه مرتبه دانستهاند :
علم اليقين ؛ عين اليقين ؛ حق اليقين
؛ و معلوم است هر كدام از اين سه قسم خود مراتب دارد . كه الآن مورد بحث ما نيست . مرتبه اول يقين ، انسان را از گناه باز مىدارد . او را به انجام واجبات وامىدارد . نماز اول وقت او و روزه او بجاست . اجتناب از گناه بجاست ؛ و بالاخره به طور خودكار ، به طور ناخودآگاه ، اهميّت به واجبات مىدهد ؛ اجتناب از گناه مىكند . اين مرتبه اول يقين كه همان مرتبه اول ايمان عاطفى است . در مرتبه بعدش به مستحبّات و مكروهات نيز اهميّت مىدهد . شبهات را به جا نمىآورد . اگر در چيزى شك كرد كه آيا چنين است يا نه ، نمىكند . به طور مسلّم شايعه در زبان او نيست . حرفهاى بدون استدلال نيست . اگر مىگويد با استدلال مىگويد . و اگر مىشنود با استدلال مىشنود ؛ و بالاخره هر چه كه شبهه است در زبان او نيست . در قسم سوم كمكم مىرسد به يك مقامى كه مىتواند ادّعا بكند اگر دنيا يك طرف و گناه
اخلاق در خانه (فارسى) — صفحة 76
مساهمون: الشيخ حسين المظاهري
ص٧٦