5 - 13 جهنّم جايگاه معاندان
از قرآن كريم و روايات اهل بيت ( ع ) استفاده مىشود كه جهنّم جايگاه افراد اهل عناد و لجاجت است و كسانى كه عناد و لجاج و تقصيرى نداشته باشند - گرچه حتّى كافر يا مشرك باشند - به عذاب جهنّم دچار نخواهند شد . عقل نيز بر اين مطلب حكم مىكند ، بلكه مىتوان گفت اين مطلب از ضروريّات عقلى و شرعى است ، زيرا پروردگار رحمان انسان بى تقصير را عذاب نمىكند . توضيح بيشتر اينكه انسان در كارهاى بد خود ، گاه هيچ تقصيرى ندارد ، چنين كسانى بر چهار دستهاند :
1 ) مستضعفان فكرى كه به آنها « سفيه » گفته مىشود .
2 ) افرادى كه مجبور يا مُكرَه به انجام كارى مىشوند .
3 ) افرادى كه به فكر آنها نيايد كه بايد مطالب را درك كنند و حقيقت را به دست آورند ، نظير بسيارى از مردم ، مثلًا بسيارى از كافران در اروپا يا غير اروپا در اين انديشه نيستند كه بايد راجع به اسلام فكر كرد . در اصطلاح به اين گروه « غافل » گفته مىشود . ( غافل غير مقصّر )
4 ) افرادى كه فكر كردهاند ولى فكر آنها به واقع نرسيده است ، بلكه به باطل معتقد شدهاند . در اصطلاح به اين حالت « جهل مركّب » مىگويند و اين حالت در ميان مردم - مخصوصاً عالمان - زياد است . در اين حالت شرط است كه در فكر كردن و نرسيدن به حقّ و منتهى شدن به باطل ، عناد ، لجاج و نفسيّت شخص دخالت نداشته باشد .
بنابراين افراد غير مقصّر كه چهار دستهء فوق مىباشند ، عذاب نخواهند شد ، زيرا استحقاق عذاب مختصّ كسى است كه تقصير داشته باشد :
إِنَّ الَّذينَ تَوَفّاهُمُ الْمَلائكَة ظالِمِى انْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنّا