حيوانات ( غير انسان ) چهار دست و پاه راه مىروند ، ظنى و استقرائى مىباشد ؛ زيرا ما تعداد زيادى حيوانات را اين طور ديدهايم ؛ ولى مسئلهى علمى ما اين است كه بتوانيم با تجربه قطعيش سازيم . و اين جا نمىتوان آن مقدمهى عقلى را منظّم كرد كه : اگر همه اين طور راه نمىروند پس چرا هرچه ديدهايم اين طور بوده است ؛ زيرا كاملًا ممكن است برخى حيوانات كه نديدهايم با دو پا و مستقيم راه بروند ! مانند پنگوئن .
بايد توجه داشت كه قضاياى تجربى و حدسى فقط براى خود شخص تجربه كننده و آن كه قرائن حدس برايش حاصل شده ، قطعى مىباشد و براى ديگران حجيتى ندارد ؛ مگر اين كه به تحقيق او يقين شخصى پيدا كنند .
5 - قضايائى كه واسطه حكمشان شنيدن از گروهى باشد كه امكان قرارداد و توافق آنها بر كذب نباشد ، و اين قضايا متواترات خوانده مىشوند . مانند : دو خليفه پس از پيامبر صلى الله عليه و آله ، حضرت زهرا عليها السلام را آزار مىدادهاند و يا : على عليه السلام فاتح خيبر بوده است .
6 - قضايائى كه واسطهى حكمشان حس مستقيم خودمان باشد ، چه حس ظاهر و چه حس باطن . مثل : « ستارگان آسمان نور مىدهند » يا : « سبحانك انى كنت من الظالمين » ، و اينها را حسيات و وجدانيات مىخوانند . بعضى مىگويند : تجربيات فقط قطعى و معتبر هستند و هيچ قضيهاى را تا به تجربه نيايد قبول نداريم . گروهى از غربىها و نيز پيروان منطق دياليكتيك چنين عقيدهاى دارند . ليكن راستى مسئله 4 / 2 * 2 احتياج به تجربه دارد ؟ مسئله : هر مجموعهاى بزرگتر از هر جزء آن است ، احتياج به تجربه دارد ؟
تفكر (فارسى) — صفحة 52
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص٥٢