مختلف ، جوامع اسلامى به پختگى در بينش ولايت دست مىيابند كه ولايت و امامت مدعيان ظاهرى را شايسته نيست . بنا به روايت شيخ طوسى در كتاب غيبت و نيز نعمانى در كتاب غيبت خود ، « خداوند قبل از ظهور حضرت مهدى ، حكومت را در اختيار همهء اقشار قرار مىدهد تاهيچ كس را ادعائى باقى نماند بر احتمال توفيق در اصلاح » . و به هر حال ، حسب تقدير الهى ، بشريت مىبايست در مسير كمال خويش ، در هر گامى ، جاهليّتى را نيز تجربه كند : - / حتى پس از بعثت خاتم - / و لا جرم شبهاى تاريك تاريخ بشريّت ( ليالٍ عشر : كه به تعبير روايت ، تاريخ معاصر با امام مجتبى تا امام حسن عسكرى را شامل مىشود ) ، به صبح نورانى ظهور امام عصر منتهى خواهد گرديد كه تا آن زمان بشريت بايد فرصت داشته است كه خوب و بد را به كفايت بنگرد و تجربه كندو به درجه لياقت درك آن صبح روشن دست يابد . . . صبحى صادق ، قطعى و حتمى . . . كه فرمود : «
كتب الله لأغلبنَّ أنا و رسلي . . . » « 1 »
و فرمود : « وعد الله الذين آمنوا و عملوا الصالحات ليستخلفنّهم في الأرض . . . » « 2 »
هامش
( 1 ) . مجادله ، / 21
( 2 ) . نور ، / 55