امكانى چيزى جز وجود واجب على الاطلاق ، وجود ندارد ، و بنابراين فقط اوست كه منشاء و مبدأ همه چيز است .
و بديهى است كه آگاهانه نيز هست ، علمش عين ذاتش ، كه مبدأ همهء ممكنات است ، مىباشد ، و بدين حساب او قدرت بر همه چيز دارد و قدرت هم عين ذات اوست .
ممكن است بگوييد : خداوند بر افعال اختيارى انسان كه قدرت ندارد ، زيرا اعمال انسان مخلوق خود انسان است و با اختيار خودش ، اگر بخواهد انجام مىدهد و اگر نخواهد انجام نمىدهد ، اگر مخلوق خداوند بود انسان مجبور بود و هيچ گونه اختيارى نداشت ، و بنابراين افعال اختيارى انسان از تعلق قدرت خداوند خارج است و قدرت او تعالى همه چيز را شامل نمىشود .
ولى توجه داشته باشيد كه معناى اختيارى بودن يك عمل اين نيست كه حتى هنگام صدور عمل نيز به حالت مساوات نسبت به وجود و عدم باقى باشد . اين محال است كه يك ممكن بدون ترجيح يكى از دو طرف تحقق يابد . فعل اختيارى چون ذاتا ممكن است وجودش احتياج به علتى تامه دارد ، كه هرگز تخلف نمىكند و نسبتش به آن علت نسبت وجوب است .
البته نسبت فعل اختيارى به انسان كه يكى از اجزاء علت تامه است نسبت امكانى است همچون سائر اجزاء علت مانند مادهاى كه فعل را بپذيرد و شرائط زمانى و مكانى و غيره . و به اين حساب فعل اختيارى هم مانند همه ممكنات ديگر جز به صفت وجوب تحقق نمىيابد ، و پيدا است كه هر نوع وجوب بالغير بالاخره بايد به يك وجوب ذاتى برگردد و مىدانيم كه واجب بالذات جز خداوند نيست . و بنابراين
آغاز فلسفه (ط پنجم 1385ش) (فارسى) — صفحة 269
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٢٦٩