فصل پنجم : « مراتب عقل »
گفتهاند كه مراتب عقل چهار مرتبه است : 1 - عقل هيولانى يعنى مرتبهاى كه نسبت به همهء معقولات بالقوه است ، و همچون هيولاى اوليهء عالم از همه چيز خالى است و فقط قوهء همهء صورتهاست 2 - عقل بالملكه يعنى مرتبهاى كه تصورات و تصديقات بديهى به دست آمده است . درك بديهيات مقدم بر نظريات است ، وقتى بديهيات درك شد مرتبه عقل بالملكه است . 3 - عقل بالفعل يعنى مرتبهاى كه نظريات را به وسيلهء بديهيات كسب مىنمايد ، با همان ترتيبى كه ميانشان است ، 4 - عقل مستفاد يعنى مرتبهاى كه قوه عاقله معقولات بديهى و نظرى مطابق با حقائق جهان بالا و پست را استفاده كرده و همه را حاضر داشته به آنها التفات دارد و در نتيجه جهانى مشابه جهان عينى خارج شده است .
فصل ششم : « ايجاد كنندهء صور علمى در ذهن »
صورتهاى عقلى كلى را عقل مجرد و فوق ماده ، بنفس انسانى افاضه مىكند ، « 1 » و بدين وسيله انسان را از قوه به فعل مىآورد ، به اين دليل كه پيش از اين گفتيم كه صور مزبور چون علم اند از ماده مجردند ، و همين
هامش
( 1 ) . - عقل مزبور را اولين صادر از خداوند مىدانند به اسفار ج 7 ، ص 263 ، و . . . رجوع شود