فصل دوّم : « اقسام واحد »
واحد يا حقيقى است و يا غير حقيقى . واحد حقيقى آن است كه بنفسه و بدون واسطه د رعروض ( و مجازيت ) ، موصوف به وحدت بشود مثل يك عدد انسان . واحد غير حقيقى بر خلاف اين است مثل انسان و اسب كه با اينكه دو موجودند ولى چون در حيوانيت اشتراك و اتحاد دارند مىگوييم : در جنس حيوانى خود يكى هستند كه در حقيقت وصف وحدت براى آنها نيست بلكه براى جنسشان مىباشد .
واحد حقيقى هم يا چيزى است كه صفت وحدت را ( حقيقتا ) دارد .
و يا اينكه چيزى است كه خودش وحدت است نه اينكه وحدت را دارد . دومى را واحد به وحدت حقه مىگويند مثل وحدت در حقيقت خالص و محض هر چيزى ، مثل وحدت حقيقت وجود . و در اين صورت واحد و وحدت يكى خواهد بود . اولى ( كه صفت وحدت را به عنوان يك وصف دارد ) را واحد به وحدت غير حقه مىگويند مثل يك انسان .
واحد غير حقه يا وحدت خصوصى را دارد و يا وحدت عمومى .
اولى همان است كه وحدت عددى دارد و با تكرارش عدد مىسازد و دومى مثل وحدت نوعى و جنسى . اولى مثل يك عدد كتاب ، دومى مثل اينكه مىگوييم : انسان يك نوع است و حيوان يك جنس است .
واحد خاص يا اينكه هيچ گونه تقسيم ندارد ، يعنى نه : تنها وصف وحدتش تقسيم نمىشود ، موصوف آن هم تقسيم نمىشود و يا اينكه موصوف ( ذات واحد ) تقسيم مىشود .