عرضها 9 تا هستند كه مقوله و جنس اعلى ناميده مىشوند . مفهوم عرض يك مفهوم عرضى براى آنها است ، نه يك ماهيت ذاتى تا خود ، جنس اعلاى 9 مقوله مزبور شود و اگر چنين بود مقولات منحصر در دو تا مىشدند : جوهر و عرض . نه ، عروض يك مفهوم عرضى است براى ماهيت . عروض يعنى قيام وجودى يك شىء به چيز ديگرى كه در وجودش محتاج به آن نيست ، و بنابراين عروض نحوهء و طور وجودى يك ماهيت است و در ذات ماهيت وارد نمىباشد .
عنوان ماهيت هم نظير عنوان عروض مىباشد ، ماهيت يعنى هر چه كه در پاسخ سؤال چيستى مىآيد ، اين معناى كلى ( آنچه كه در پاسخ . . . ) يك عنوان عرضى است براى هر ماهيتى ( چه جنس اعلى و چه جنس پايين و چه نوع ) و در ذات ماهيات نيست ، تا جنس اعلاى همهء مقولات عشر بشود .
نه مقوله عرضى ، كم و كيف و اين ( مكان ) و متى ( زمان ) و وضع و جده ( ملك ) و اضافه و فعل و انفعال مىباشند : البته اين تعداد ، عقيده فلاسفه مشّاء است و دليلشان هم فقط استقراء است . مىگويند : آنقدر كه ما جستجو كردهايم بيش از اين تعداد نيافتهايم .
برخى گفتهاند مقولات چهار تا هستند ، آنها مقولات نسبى ( هفت مقولهء اخير ) را يك مقوله گرفتهاند ، علامه سهروردى معتقد شده كه مقولات پنج تا هستند ، همان چهار تا به علاوهء حركت : « جوهر و كم و كيف و نسبت و حركت »
بحث در اين مقولات و تقسيم هر يك آنها به انواعى كه دارند بسيار مفصل است و ما فقط خلاصهاى طبق نظريه حكماء مشاء همراه اشارهاى به عقائد ديگران را بيان مىكنيم .
آغاز فلسفه (ط پنجم 1385ش) (فارسى) — صفحة 122
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٢٢