شرح
مقام بيان حكم اقتضائى « 1 » - بيان ملاك - آن دو هست يعنى« أَقِيمُوا الصَّلاةَ » *درصدد بيان مصلحت ملزمهء نماز هست ولى حكم فعلى آن ، تابع خصوصيّات موارد است و همچنين « لا تغصب » در مقام بيان مفسدهء لازم الاجتناب غصب است و فقط حكم اقتضائى آن را بيان مىكند كأنّ بهطور صريح ، مصلحت و مفسدهء صلات و غصب را بيان مىكنند . در اين فرض « تعارضى » وجود ندارد و قائلين به امتناع و اجتماع هركدام مسير متّحدى دارند يعنى :
اجتماعى مىگويد در صلات در دار غصبى ، دو حكم اقتضائى وجود دارد و به تبع آن ، دو حكم فعلى براى صلات در دار غصبى ثابت مىكند .
قائلين به امتناع هم مىگويند در مورد نماز در دار غصبى دو حكم اقتضائى تحقّق دارد امّا نمىتوان گفت دو حكم فعلى هم ثابت است بلكه حكم فعلى ، تابع اقوى الملاكين است « 2 » و به اصطلاح علمى بايد مرجحات باب متزاحمين را رعايت نمود و بديهى است كه در تزاحم دو دليل ، عنايتى به اقوائيّت و اظهريّت ادلّه نداريم بلكه در رتبهء اوّل بايد ملاحظه نمود كه كدام يك از آنها اهم و كدام مهم است « 3 » و مرجّح دوّم ، وجود بدل اختيارى و عدم بدل اختيارى « 4 » هست يعنى هريك از متزاحمين كه بدل اختيارى ندارند
هامش
( 1 ) - براى توضيح بيشتر دربارهء حكم اقتضائى ، ر . ك : ايضاح الكفاية 4 / 49 .
( 2 ) - و اگر ملاك اقوائى وجود نداشت نوبت به حكم سوّم - غير از وجوب و حرمت - مىرسد .
( 3 ) - فرضا اگر دو نفر - يك نفر مسلمان و ديگرى كافر - در حال غرق شدن باشند ، انسان يقين پيدا مىكند كه انقاذ مسلمان ، اهم است و اگر يقين هم پيدا نكند ، احتمال مىدهد كه انقاذ مسلمان ، اهم است و همين كفايت مىكند .
( 4 ) - در اينكه آيا امر به شىء ، مقتضى نهى از ضدّش هست يا نه بيان كرديم كه : صلات و ازاله ، متزاحمين بودند لكن گفتيم ازالهء نجاست از مسجد ، از اتيان صلات ، اهم هست امّا خارجا مىدانيم كه -