شرح
مفهوم نداشته باشد ، نمىتوان « حمل مطلق بر مقيّد » نمود .
توضيح ذلك : فرضا يك دليل مىگويد « ان ظاهرت فاعتق رقبة » يعنى اگر ظهار محقّق شد ، عتق رقبه ، واجب است و در دليل ديگر ، چنين آمده : « ان ظاهرت فاعتق رقبة مؤمنة » يعنى رقبه را به « مؤمنه » مقيّد نموده ، بناء اصوليّين هم بر اين است كه دليل اوّل - مطلق - را به واسطهء دليل دوّم ، مقيّد نمايند و بگويند : مقصود از قضيّهء اوّل ، اين است كه رقبهء مؤمنه را بايد عتق نمود و كأنّ حمل مطلق بر مقيّد ، مورد اتّفاق است .
قائل به ثبوت مفهوم از اين مطلب استفاده نموده و مىگويد : اينكه مطلق را بر مقيّد حمل مىكنند به علّت اين است كه : قضيّهء دوّم - ان ظاهرت فاعتق رقبة مؤمنة - داراى مفهوم هست يعنى : عتق رقبهء غير مؤمنه ، كفايت نمىكند و مفهومش اطلاق « اعتق رقبة » را مقيّد مىكند و الّا اگر مفهوم نداشته باشد دو دليل مثبت با يكديگر منافاتى ندارند چون يك قضيّه مىگويد : « اعتق رقبة » و ديگرى مىگويد : « اعتق رقبة مؤمنة » و هر دو مثبتين هستند و منافاتى با يكديگر ندارند تا حمل مطلق بر مقيّد شود بلكه بايد قضيّهء مثبت دوّمى واجد يك جنبهء نفيى باشد و با نفيش با اطلاق اوّلى منافات داشته باشد و اطلاق آن را مقيّد نمايد .
خلاصه : قضيّهء « ان ظاهرت فاعتق رقبة مؤمنة » داراى مفهوم سالبهاى هست كه اطلاق « ان ظاهرت فاعتق رقبة » را مقيّد مىكند و كأنّ از ابتدا يك دليل منطوقى به اين نحو داريم : « ان ظاهرت فلا تعتق رقبة كافرة » .
مصنّف رحمه اللّه : حمل مطلق بر مقيّد ، ارتباطى به مسألهء « مفهوم » ندارد .