شرح
آيا در لزومى كه بين شرط و جزا هست ترتّبى هم وجود دارد يعنى : شرط بر جزا متقدّم است - شرط ، نسبت به جزا ملزوم مىباشد ؟
امكان دارد كسى بگويد بين شرط و جزا ملازمه هست امّا متلازمين در عرض واحد هستند « 1 » ، تقدّم و تأخّرى بين آنها وجود ندارد لذا قائل به ثبوت مفهوم بايد اثبات نمايد لزوم بين شرط و جزا به نحو « ترتّب » مىباشد و بين آنها تقدّم و تأخّر ، مطرح است چون آن خصوصيّتى كه دلالت بر مفهوم مىكند ، علّيّت منحصره هست و علّت بر معلول تقدّم دارد .
3 - اگر بپذيريم كه لزوم بين شرط و جزا به نحو ترتّب است آيا نحوهء ترتّب آن ، ترتّب بر علّت است يا غير علّت ؟
سؤال : آيا ممكن است لزوم به نحو ترتّب و تقدّم و تأخّر ، مطرح باشد و مع ذلك ترتّب « علّى » مطرح نباشد ؟
جواب : آرى ! امكان دارد جزا « 2 » ، معلول يك ملزومى باشد كه آن ملزوم با شرط - در قضيّهء شرطيّه - متلازم باشد نتيجتا چون جزا ، معلول يك ملزوم است لذا از ملزوم ، متأخّر است و چون آن ملزوم با شرط ، متلازم است قطعا اين جزا هم از شرط تأخّر دارد و مترتّب بر شرط است امّا ترتّب آنها « علّى » نيست ، اين شرط ، كمترين اثرى در ثبوت جزا ندارد « 3 » امّا ملازمه ، ثابت است چون شرط با شىء ملازم است كه آن شىء براى جزا
هامش
( 1 ) - ممكن است كسى بگويد بين شرط و جزا ملازمه هست اما معناى لزوم ، اين نيست كه شرط بر جزا مقدم است ، امكان دارد شرط و جزا ، متلازمين باشند و اگر متلازمين شدند و هر دو ، معلول براى علت ثالثى گشتند ديگر بين آنها ترتب نيست .
( 2 ) - وجوب اكرام .
( 3 ) - هيچگونه عليتى براى جزا ندارد .