فلا بدّ للقائل بالدّلالة من اقامة الدّليل على الدّلالة بأحد الوجهين على تلك الخصوصيّة المستتبعة لترتّب الجزاء على الشّرط نحو ترتّب المعلول على علّته المنحصرة . و أمّا القائل بعدم الدّلالة ففي فسحة ، فانّ له منع دلالتها على اللزوم ، بل على مجرّد الثّبوت عند الثّبوت و لو من باب الاتّفاق [ 1 ] .
شرح
مفهوم نمود و گفت معناى جملهء شرطيّه ، دو چيز است :
1 - مفاد منطوقى و ثبوت عند الثّبوت . 2 - مفاد مفهومى و انتفاء عند الانتفاء پس نتيجهء بحث ما در صورت شك ، ظاهر مىشود كه : اگر شما يك جملهء شرطيّه داشتيد و ندانستيد كه آيا مفهوم دارد - و قرينهء خاصّهاى هم مطرح نبود - قائلين به ثبوت مفهوم ، آن را حمل بر مفهوم مىنمايند امّا كسانى كه دلالت جملهء شرطيّه را نسبت به مفهوم انكار دارند ، منكر آن معناى كلّى هستند .
[ 1 ] - سؤال : آن معناى كلّى - كه مورد نظر قائلين به ثبوت مفهوم هست - از چه طريقى ممكن است اثبات شود ؟
جواب : يا از طريق « وضع » و يا از طريق « قرينهء عامّه » ممكن است ثابت شود كه به زودى به توضيحش مىپردازيم لكن قبل از ورود به آن بحث ، لازم است متذكر مطلبى شويم كه مبتنى بر « مقدّمهء » قبلى مصنّف هست .
قائلين به ثبوت مفهوم شرط بايد مقدّماتى را اثبات نمايند « 1 » و چنانچه يكى از آنها اثبات نشود نمىتوانند قائل به ثبوت مفهوم شرط شوند زيرا در مقدّمهء قبل مشروحا بيان كرديم كه : مفهوم ، لازمهء يك خصوصيّتى « 2 » در معناى منطوقى هست كه آن ويژگى در جمل شرطيّه « علّيّت منحصره » هست مثلا وقتى مولا مىگويد « إن جاءك زيد فاكرمه » معناى جملهء مذكور ، اين است كه وجوب اكرام بعد از مجىء ، ثابت است منتها بايد
هامش
( 1 ) - ابتدا بايد اثبات نمايند : جزا بر شرط ، مترتب است و ترتب آنهم « علّى » و علتش هم منحصره هست .
( 2 ) - « المستتبعة لترتب الجزاء على الشرط على نحو ترتب المعلول على علته المنحصرة » .