شرح
« لا حرج » مىگويد« ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ »« 1 » در اين موارد كداميك از دو دليل ثانوى « 2 » مقدّم است ؟
جواب : اگر آن دو دليل از قبيل متعارضين باشند ، حكم دليلين متعارضين در مورد آنها اجراء مىشود و اگر از قبيل متزاحمين باشند هركدام كه مقتضى و ملاكش قوىتر باشد مقدّم داشته مىشود .
فرق تزاحم و تعارض : در متعارضين ، مقتضى و ملاك حكم در احدهما هست نه در هر دو .
مثال : فرض كنيد يك دليل مىگويد نماز جمعه ، واجب ، و دليل ديگر مىگويد نماز جمعه حرام است و فرضا حكم هم منحصر به وجوب و حرمت است ، در اين مورد ، واضح است كه يكى از اين دو دليل ، داراى ملاك هست و نمىشود هر دو ، واجد ملاك باشند ، در باب متعارضين بايد به آن دليلى مراجعه كرد ، كه از نظر دليليّت ، رجحان دارد - از جهت سند يا دلالت و غيره -
امّا در متزاحمين ، ملاك حكم در هر دو وجود دارد مانند وجوب انقاذ دو غريق كه هركدام مصلحت ملزمه دارند ، در مورد متزاحمين كارى به دليل آن نداريم كه كداميك از نظر سند يا دلالت و امثال آنها قوىتر است بلكه بايد ببينيم ملاك و مقتضى كداميك قوىتر است و مصلحت كداميك بيشتر است هركدام كه ملاك و مقتضى قوىتر داشت ، طبق آن ، عمل مىكنيم گرچه دليل ديگر از نظر دلالت ، ارجح باشد . و اگر مقتضى هر دو مساوى بود ، در انتخاب احدهما مخيّر هستيم .
هامش
( 1 ) - سورهء حج / 78 .
( 2 ) - « لا ضرر » يا « لا حرج » .