شرح
اين عزم و جزم نفسانى ريشهاى ذاتى دارد كه عبارت است از سوء سريره و حسن سريره يعنى كسى كه داراى حسن سريره و سرشت پاك است طبعا تمايل به اطاعت و انقياد دارد و فردى كه داراى سوء سريره و سرشت ناپاك است بحسب نوع و اقتضا تمايل به معصيت و تجرّى دارد . اگرچه اين سوء سريره و حسن سريره تا وقتىكه به حال خود و پنهان باشد بهعنوان يك صفت اخلاقى رذيله و حسنه است كه در اين صورت جاى استحقاق عقوبت و مثوبت نيست و اگر هم باشد ذم و مدحى در كار است مثلا كسى كه باطنا گرفتار حسادت است مادام كه اين صفت مظهرى پيدا نكند و به حالت خفا و كمون باشد صرفا استحقاق سرزنش دارد و همچنين در حسن سريره استحقاق مدح دارد .
امّا وقتى اثرى برآن دو مترتّب شد و تبعاتى پيدا كرد كه از تبعات آن همين تصميم به اطاعت نسبت به مولا و انقياد است يا عزم بر مخالفت مولا و تجرّى است در اين صورت اگر به دنبال آن ، عمل خارجى محقّق شد آنوقت جاى استحقاق مدح و مثوبت و ذم و عقوبت است پس در مراحل اوّليه اثرى از نظر عقوبت و مثوبت در كار نيست .
اكنون توضيحى از نظر عبارت و معنى راجع به جمله و عبارت « بما يستتبعانه » مىدهيم تا معلوم شود اگر اين جمله نبود ، شايد بهتر بود . مرحوم مشكينى اين جمله را چنين توضيح داده :
باء در « بما » را باء سببيّت گرفته است ، و « ما » را مصدريه به حساب آورده ، و مرجع ضمير تثنيه در « يستتبعانه » را سوء سريره و حسن سريره دانسته و ضمير در « يستتبعانه » را به استحقاق ارجاع داده است كه معنى چنين مىشود :
سوء سريره ، سببيّت براى استحقاق ذم دارد و حسن سريره سببيّت براى استحقاق مدح دارد كه روى بيان ايشان ، عبارت « بما يستتبعانه » مطلب اضافهاى در بر ندارد امّا مىتوان عبارت را به اين نحو معنا نمود كه :