فلا بد في التّقييد من دلالة أخرى ، كما ادّعي دلالة غير واحد من الآيات على الفوريّة [ 1 ] .
شرح
حكمت - جواز تراخى هست .
بديهى است كه جواز تراخى با قول به تراخى ، فرق مىكند زيرا قائلين به تراخى ، معتقد به « وجوب » آن هستند ولى ما از اطلاق صيغه ، « جواز » تراخى را استفاده مىكنيم يعنى اگر مولا گفت اضرب و مقدّمات حكمت ، تمام بود لزومى ندارد كه « ضرب » فورا تحقّق پيدا كند بلكه مكلّف هم مخيّر است كه بلافاصله ، مأمور به را اتيان كند و هم مىتواند مع التّراخى آن را انجام دهد امّا هيچكدام - فوريّت و تراخى - قيد در مأمور به ، يا طلب و يا مطلوب نيست .
[ 1 ] - بعضى گفتهاند : صيغهء افعل دلالت بر فوريّت نمىكند لكن آياتى از قرآن كريم ، دلالت بر فوريت مىكند . بديهى است كه آنها از طريق دلالت صيغهء افعل - لغت ، وضع ، مادّه و هيئت افعل - چنان برداشتى نكردهاند . آن آيات عبارت است از :
الف :« وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ »« 1 » .
تقريب استدلال : قبلا ثابت كرديم كه هيئت افعل ، دلالت بر وجوب دارد پس فعل امر ، يعنى « سارعوا » دلالت بر وجوب مسارعت مىكند ، و سارعوا الى « مغفرة » من ربّكم ، مغفرت ، فعل پروردگار متعال است و ما نمىتوانيم به عمل پروردگار ، مسارعت داشته باشيم پس مقصود از مغفرت « سبب مغفرت » هست و براى موجب مغفرت چه كارى مهمتر از امتثال اوامر خداوند متعال هست بنابراين ، معناى « و سارعوا الى مغفرة » چنين است : « يجب المسارعة الى سبب المغفرة و اتيان المأمور به من اسباب المغفرة فيجب المسارعة اليها » پس به مقتضاى آيهء شريفه ، اتيان مأمور به ، مسارعت و وجوب فورى دارد .
هامش
( 1 ) - سورهء آل عمران ، آيهء 133 .