شرح
مبناى مشهور و هم طبق نظر صاحب فصول ، آن عبادت و نماز ، صحيح هست و چنانچه دقّت نظر ننمائيد ، طبق هر دو مبنا ، آن نماز ، محكوم به بطلان هست و نبايد بين آن دو مبنا ، قائل به فرق شد .
توضيح ذلك : در فرع مذكور ، طبق مبناى مشهور ، ما هم قبول داريم كه ترك نماز ، واجب است امّا وقتى ترك صلات واجب شد ، چرا فعل آن ، حرام باشد ؟ شما مىگوئيد فعل صلات ، نقيض ترك صلات هست لكن قبول نداريم كه فعل نماز ، نقيض ترك باشد زيرا معناى نقيض « 1 » را در علم منطق براى ما بيان كردهاند كه : « نقيض كلّ شيء رفعه » يعنى نقيض هر چيزى از بين بردن و بر طرف كردن آن چيز است ، نقيض ترك الصّلات مسلّما ، فعل الصّلات نيست بلكه نقيض ترك صلات ، رفع و بر طرف كردن ترك صلات هست منتها بايد توجّه داشت كه : اگر بنا باشد خارجا ترك صلات بر طرف شود ، لا محاله در ضمن فعل صلات ، تحقّق پيدا مىكند امّا مستقيما نمىتوان گفت :
فعل الصّلات ، « نقيض للتّرك » ، نقيض ترك ، رفع و اعدام ترك هست منتها بر طرف كردن آن ، خارجا با وجود صلات ، محقّق مىشود امّا وجود صلات ، نقيض ترك نيست و چون به حسب دقّت ، نقيض نيست ، اگر ترك الصّلات واجب شد ، چرا فعل الصّلات ، طبق مبناى مشهور ، حرام شود ، حرمت نقيض ، ارتباطى به فعل صلات ندارد بنابراين ، با اعمال دقّت ، طبق مسلك مشهور هم فعل صلات ، محرّم نيست و لذا عبادت كه همان صلات باشد ، فاسد و محكوم به بطلان نمىباشد .
اگر از اعمال دقّت ، صرفنظر نموده و تا حدّى نظر عرف را ملاك ، قرار داده و
هامش
( 1 ) -« نقيض كل رفع او مرفوع * تعميم رفع لهما مرجوع »- محقق حكيم سبزوارى قدّس سرّه .