شرح
زيد عالم فاسق ، مورد تعارض عموم و اطلاق است ، در فرض مذكور ، نظر مشهور ، اين است كه عموم بر اطلاق تقدّم دارد .
ممكن است اشكال شود كه : علّت تقدّم عموم بر اطلاق ، همان مسألهء « شموليّت » است كه در اين صورت پاسخ مىدهيم :
خير ، زيرا در تعارض بين عموم و اطلاق اصلا مسئله شموليّت و بدليّت مطرح نيست بلكه علّت تقدم عموم عام بر اطلاق ، اين است كه عموم ، دلالت وضعى و لفظى دارد به خلاف اطلاق كه مستند به مقدّمات حكمت است و يكى از مقدّمات حكمت ، اين است كه قرينهاى بر خلاف نباشد و چه قرينهاى بالاتر از عموم اكرم كلّ عالم هست لذا مىگوئيم با وجود دليل لفظى بر خلاف ، مقدّمات حكمت ، جريان پيدا نمىكند ، بنابراين عامّى كه از طريق وضع ، ثابت مىشود نسبت به مطلق اظهر است و برآن ، تقدّم پيدا مىكند - علّت تقدّم عام ، شمولى بودن آن نيست .
قوله : « فلو فرض انّهما فى ذلك على العكس . . . »
اگر عامّ بدلى مانند « اكرم اىّ عالم شئت » با اطلاق شمولى مانند « لا تكرم الفاسق » - اى لا تكرم فردا من افراد الفاسق اصلا - تعارض كند در اين صورت هم مىگوئيم عامّ « بدلى » بر اطلاق « شمولى » تقدّم دارد و « لا تكرم الفاسق » را مقيّد به غير عالم مىنمايد لذا از اين مطلب ، كشف مىكنيم كه ملاك تقدّم عموم بر اطلاق ، مسألهء شموليّت و بدليّت نيست بلكه مسئله اقوائيّت و اظهريّت عموم است و هركجا در برابر مقدّمات حكمت ، يك دليل لفظى بر خلاف باشد ، مىگوئيم آن دليل بر اطلاق و مقدّمات حكمت ، تقدّم دارد .
خلاصهء جواب مصنّف ، نسبت به كلام شيخ اعظم : مىپذيريم كه اطلاق هيئت شمولى و اطلاق مادّه بدلى هست امّا قبول نداريم كه اطلاق شمولى بر اطلاق بدلى تقدّم داشته باشد بلكه هر دو در يك رتبه هستند .