شرح
امّا در جمل خبريّهء محلّ بحث ، كسى در مقام اخبار نمىباشد بلكه جمل مذكور در مقام بعث و تحريك مكلّف صادر مىشود و اصلا صدق و كذبى در آنها مطرح نيست و معناى جملهء خبرى « يغتسل » همان « اغتسل » مىباشد .
در جملهء امرى « اغتسل » ، كسى صدق و كذب ، تصوّر نمىكند زيرا در جملهء انشائى ، محلّى براى تصوّر صدق و كذب ، وجود ندارد و صرف اينكه جملهاى خبرى است ، عنوان صدق و كذب در آن ، راه نمىيابد بلكه بايد ديد داعى از آن جملهء خبرى چيست اگر انگيزهء از آن ، اعلام و اخبار باشد ، صدق و كذب در آن جمله راه مىيابد مانند جملهء « يجيء زيد من السّفر » اما اگر مانند محلّ بحث ، داعى از آن جملهء خبرى ، بعث و تحريك مكلّف باشد ، در آن صدق و كذب مطرح نيست ، شبيه جمل انشائيّه ، و اوامر و نواهى وارده در كتاب و سنّت و همچنين مانند اوامر و نواهى كه در محاورات عرفيّه استعمال مىشود .
قوله : « كيف « 1 » و الا يلزم الكذب فى غالب الكنايات . . . »
مصنّف رحمه اللّه تنظيرى نمودهاند كه : گاهى براى بيان جود و سخاوت فردى ، جملات كنائى را استعمال مىكنند مثلا در مورد كسى كه داراى جود و بخشش هست ، چنين مىگويند : « زيد مهزول الفصيل » ، « زيد كثير الرّماد » يا « زيد جبان الكلب » جملات مذكور ، كنايه از اين است كه زيد ، فرد سخاوتمندى هست و مهمانهاى زيادى دارد و بديهى است كه فردى كه زياد ، مهمان در منزلش رفت و آمد مىكند ، آشپزخانهء منزل او دائر است و خاكستر فراوان دارد .
سؤال : اگر زيد ، واقعا سخى باشد و خاكستر منزلش هم زياد نباشد و يا حتّى اگر خاكسترى در خانه نداشته باشد ، قضيهء مذكور در مورد زيد كاذب است ؟
جواب : خير ، جملهء مذكور در معناى مطابقى خود ، استعمال گشته منتها لازم آن ،
هامش
( 1 ) - يعنى : كيف يكون الاخبار بداعى البعث مستلزما للكذب و لو كان كذلك لزم الكذب فى غالب الكنايات . . . ر . ك : منتهى الدراية 1 / 449 .