هذا مع أنّه لا يكاد يتعلّق البعث إلا بأمر متأخّر عن زمان البعث ، ضرورة أنّ البعث إنّما يكون لإحداث الدّاعي للمكلّف إلى المكلّف به ، بأن يتصوّره بما يترتّب عليه من المثوبة ، و على تركه من العقوبة ، و لا يكاد يكون هذا إلا بعد البعث به زمان ، فلا محالة يكون البعث نحو أمر متأخّر عنه بالزّمان ، و لا يتفاوت طوله و قصره ، فيما هو ملاك الاستحالة و الإمكان في نظر العقل الحاكم في هذا الباب ، و لعمري ما ذكرناه واضح لا سترة عليه ، و الإطناب إنّما هو لأجل رفع المغالطة الواقعة في أذهان بعض الطّلاب [ 1 ] .
شرح
هم تعلّق گيرد .
[ 1 ] - ب : پاسخ ديگر مصنّف ، نسبت به كلام محقّق نهاوندى ، اين است كه شما اصلا نبايد بعث و ايجاب تكليف را با « اراده » مقايسه كنيد .
سؤال : هدف مولا از ايجاب و بعث ، نسبت به يك شىء چيست ؟
جواب : منظورش اين است كه اطاعت و مقدّمات آن در عبد ، تحقّق پيدا كند ، فرضا اگر دستور كتبى از ناحيهء مولا صادر شده ، آن را مطالعه كند و اگر شفاهى است در آن دقّت نمايد و سپس ملاحظه كند كه اگر با آن ، مخالفت نمايد ، استحقاق عقوبت پيدا مىكند و چنانچه با آن موافقت نمايد ، مستحقّ مثوبت است و در نتيجه در مقام اطاعت و فرمانبردارى برآيد و مأمور به را اتيان كند بنابراين :
در واجبات غير معلّق - منجّز - هم بين « ايجاب » و بين « موافقت » « 1 » انفكاك هست ، موردى نداريم كه « ايجاب » ، علّت تامّه براى تحقّق مأمور به باشد حتّى در واجبات منجّز كه هيچگونه تعليقى ، مطرح نيست ، بين ايجاب مولا و بين تحقّق مأمور به ، فاصلهء زمانى هست منتها در واجبات منجّز ، آن فاصلهء زمانى كوتاه است - فرضا دو يا سه دقيقه - امّا در واجبات معلّق ، فاصلهء زمانى طولانى هست « 2 » و ممكن است بين ايجاب و تحقّق واجب ، دو
هامش
( 1 ) - بين بعث و مبعوث اليه .
( 2 ) - و كم يا زياد بودن فاصله بين ايجاب و تحقق مأمور به نبايد موجب فرقى بين واجب منجّز و معلّق شود .