شرح
مثال : در هنگام وضو اگر بخواهيد يقين به تحقّق مأمور به پيدا كنيد ، قسمت بالاى مرفق را هم « غسل » مىكنيد تا اينكه علم پيدا كنيد كه با امر « اذا قمتم الى الصّلاة فاغسلوا وجوهكم و ايديكم الى المرافق . . . » موافقت و در نتيجه ، مأمور به را يقينا اتيان كردهايد .
آيا مقدّمهء علميّه ، داخل نزاع در بحث مقدّمهء واجب هست يا نه ؟
مقدّمهء علميّه هم مانند مقدّمهء وجوبيّه ، خارج از نزاع و بحث در مقدّمهء واجب هست . و عقل مستقلا حكم به لزوم رعايت مقدّمهء علميّه نموده كه : چون مولا دستور داده هنگام وضو ، دستهاى خود را تا مرفق بشوئيد بايد براى اطمينان از تحقّق مأمور به قسمت بالاى مرفق را هم بشوئيد .
تذكّر : بين « وجوب مقدّمهء علميّه » با « وجوب در مقدّمهء واجب » ، دو فرق موجود است :
الف : وجوب مقدّمهء واجب ، مولوى است يعنى همانطور كه نماز ، داراى وجوب مولوى هست ، طهارت هم وجوب مولوى دارد منتها وجوب صلات ، مولوى نفسى هست اما مقدّمه ، وجوب مولوى غيرى دارد .
امّا در مورد مقدّمهء علميّه با اينكه عقل ، حكم به وجوب مىكند لكن وجوبش ارشادى است و عقل مىگويد اگر مايل هستيد كه يقين حاصل كنيد كه عقوبتى بر مخالفت با مأمور به مطرح نيست بايد مأمور به را به نحوى انجام دهيد كه علم به تحقّق آن در خارج پيدا كنيد .
ب : فرق دوّم را گرچه مصنّف بيان نكردهاند اما فرق خوبى است و در ساير مباحث مقدّمهء واجب ، كارساز است .
در مقدّمهء واجب گرچه عقل ، حكم به ملازمه مىكند امّا وجوب مقدّمه ، عقلى نيست بلكه شرعى هست ، منتها ملازمهء بين دو حكم شرعى را عقل ، درك مىكند به عبارت ديگر : مولا مىگويد نماز ، واجب است « و يشترط فى الصّلاة الطّهارة » عقل هم ملازمه را درك مىكند لكن سؤال ، اين است كه :
آيا وجوب طهارت ، عقلى است يا شرعى ؟