شرح
توضيح ذلك : فرضا مكلّفى به استناد بيّنه ، نماز عصرش را اتيان نمود و يك ساعت به غروب مانده برايش كشف خلاف شد كه مستند طهارت لباسش - بيّنه - صحيح نبوده ، او بهجاى اجراى اصالت الاشتغال مىتواند استصحاب جارى نمايد .
بيان ذلك : هنگامى كه يك ساعت به غروب مانده و كشف خلاف شده ، مىگوئيم :
آن مكلّف ، وقتى دو ساعت به غروب مانده بود ، وظيفه و تكليف « فعلى » نسبت به نماز با طهارت واقعى نداشته ، به عبارت ديگر : آيا وظيفهء فعلى او بوده كه با طهارت واقعى نماز بخواند درحالىكه هنوز كشف خلاف نشده ؟
مسلّما و بلا اشكال ، هنگامى كه دو ساعت به غروب مانده ، آن تكليف واقعى ، « فعليّت » نداشته امّا اكنون كه يك ساعت به غروب مانده و كشف خلاف شده ، شك مىكند كه : آيا تكليف به واقع ، الآن كه كشف خلاف شده ، فعليّت پيدا كرد يا نه ؟
استصحاب عدم فعليّت ، جارى مىشود و مىگوئيم : دو ساعت به غروب مانده - قبل از كشف خلاف - يقينا آن تكليف ، فعليّت نداشته پس الآن هم كه كشف خلاف شده و شك در فعليّت آن داريم ، استصحاب عدم فعليّت تكليف واقعى ، جارى مىشود . بديهى است كه اگر در موردى استصحاب ، جارى شود ، اصالت الاشتغال نمىتواند جريان پيدا كند زيرا استصحاب بر اشتغال ، تقدّم دارد .
جواب : آرى استصحاب بر اشتغال ، تقدّم دارد لكن استصحاب از نظر مثبتيّت ، اعتبار ندارد زيرا گفتيم : فرضا اوّل ظهر ، ذمّهء مكلّف ، نسبت به تكليف واقعى اشتغال پيدا كرده و شك داريم آن نمازى كه به استناد بيّنه ، واقع شد ، برائت ذمّه ايجاد كرد يا نه ؟ شما اگر بتوانيد ثابت كنيد نماز اتيانشده ، مبرئ ذمّه است نيازى به اعاده - در صورت كشف خلاف - نداريد .
استصحاب عدم فعليّت تكليف - نسبت به صلات واقعى - اگر بتواند ثابت كند كه آن