شرح
معناى علّيّت و تأثير در ثبوت واقعى شىء ، استعمال شده .
2 - گاهى كلمهء اقتضا در علّيّت در علم به ثبوت شىء ، استعمال مىشود كه معلول ، ثبوت واقعى شىء نيست ، معلول ، اطّلاع و علم به آن شىء است مثل اينكه گفته مىشود :
آيا فلان روايت ، اقتضاى وجوب نماز جمعه را دارد يا نه ؟ در مثال مذكور كه كلمهء اقتضا را استعمال كردهاند ، مقصود ، اين است كه آيا آن دليل ، اقتضا مىكند وجوب نماز جمعه را يا نه ، مادّهء اقتضا كه در مثال اخير استعمال شده با مادّه اقتضا كه در مثال « النّار مقتض للحرارة » استعمال گشته تفاوت دارد زيرا دليل كه اقتضاى وجوب واقعى نماز جمعه را ندارد ، وجوب واقعى نماز جمعه ، تابع و مربوط به مصالح خودش است نه مربوط به روايت زراره ، پس استعمال كلمهء اقتضا در مورد دوّم به اين لحاظ است كه تأثير در علم من و شما مىكند و معناى اينكه فلان دليل ، مقتضى وجوب است يا نه ، اين است كه آيا آن دليل ، موجب مىشود مجتهد ، علم به وجوب پيدا كند و فتوا به وجوب بدهد يا نه ، آيا كشف از وجوب و دلالت بر وجوب مىكند يا نه پس مفهوم اقتضا - معناى دوّم - عبارت از كشف و بهمعناى تأثير در علم و اطّلاع است .
سؤال : در عبارت « الاتيان بالمأمور به على وجهه هل يقتضى الاجزاء ام لا » منظور از كلمهء اقتضا چيست ؟
جواب : گاهى مىگويند : « هل الصّيغة تقتضى الاجزاء ام لا » معناى اقتضا در مثال اخير ، عبارت از « كشف و دلالت » است زيرا صيغهء امر از مقولهء لفظ هست و اگر كلمهء اقتضا به لفظ ، نسبت داده شود ، معنايش كاشفيّت و دلالت است امّا در عبارات اصوليين ، كلمهء « اقتضا » به صيغه ، نسبت داده نشده بلكه به « اتيان مأمور به » نسبت داده شده - يعنى به خواندن نماز و انجام دادن مأمور به در خارج - و خواندن و انجام دادن مأمور به ، معنايش كشف و دلالت نيست ، در محلّ بحث ، معناى « اقتضا » مانند معناى كلمه و مادّهء « اقتضا » در