الماهيّت ، عبارت از ذاتى شىء هست پس در كلّيّات خمس كه شما ذاتى را ذكر مىكنيد از دايرهء ماهيّت و اجزاء ماهيّت تجاوز نمىشود .
ب : وقتى كلمه و عنوان ذاتى در منطق در باب برهان استعمال شود معناى وسيعترى پيدا مىكند و علاوه بر ماهيّت و اجزاى ماهيّت ، لوازم ماهيّت هم عنوان ذاتى پيدا مىكند مانند زوجيّت ، نسبت به اربعه .
شما كه مىگوئيد زوجيّت ، لازمهء ماهيّت اربعه است ، مفهومش اين است كه وقتى اربعه را تصوّر مىكنيد ، زوجيّت هم به عنوان يك لازم لا ينفك ، ملازم با اربعه هست امّا زوجيّت ، ماهيّت اربعه نيست بلكه لازمهء ماهيّت آن مىباشد .
پس بر ماهيّت ، اجزاى ماهيّت و لوازم ماهيّت ، عنوان ذاتى منطبق است .
سؤال : مفهوم و معناى « الذّاتى لا يعلّل » چيست به عبارت ديگر چرا ذاتى نياز به علّت ندارد .
براى پاسخ به سؤال مذكور ، ابتداء به ذكر مقدّمهاى مىپردازيم كه قبلا هم به نحو مشروح ، آن را بيان نمودهايم كه :
هر محمولى را كه براى يك موضوع ثابت مىكنند از سه صورت ، خارج نيست :
1 - گاهى جانب ثبوت محمول براى موضوع ضرورت دارد . 2 - گاهى جانب عدم محمول براى موضوع ضرورى است . 3 - و گاهى نه جانب وجود ضرورت دارد و نه جانب عدم ، يعنى موضوع هم با وجود محمول ، سازگار است و هم با عدم آن .
از سه صورت مذكور كدامش نيازمند به علّت است ؟
اگر محمول براى موضوع ضرورى الثّبوت باشد بهنحوىكه امكان انفكاك ، بين آنها نباشد در اين صورت ، نيازى به علّت وجود ندارد و معنا ندارد كه كسى سؤال كند چرا آن محمول براى آن موضوع ثابت است زيرا محمول ، ضرورى الثّبوت است شما وقتى مىگوئيد « الانسان انسان » يا « الانسان حيوان » اگر از شما سؤال شود مادّه و هيئت قضيهء مذكور چيست خواهيد گفت آن قضيّه ، ضروريّه است يعنى ثبوت حيوانيّت براى انسان
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 501
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٥٠١