شرح
كسى نگفته كه چربى روغن بهسبب غير خودش هست سؤال ، اين است كه : روغن از كجا آمده و آن امر حادث مسبوق به عدم از كجا و به چه طريقى تحقّق پيدا كرده و علّت موجدهء آن چيست ؟
خلاصه : پاسخ اوّل از شبهه و دليل سوّم جبريّه صحيح نيست .
جواب دوّم : مربوط به مرحوم آقاى آخوند مىباشد كه « 1 » :
اراده ، بدون مقدّمه ، حاصل نمىشود بلكه نياز به مبادى و مقدّمات دارد ، ابتداء بايد شىء مراد ، تصوّر شود و مورد التفات قرار گيرد سپس توجّه به آثار ، خواص و تصديق به فايدهء آن كرد و به دنبال آن ، ميل ، هيجان و رغبت محقّق شود و بعد هم شوق مؤكّد به نام اراده حاصل شود .
اينچنين نيست كه تمام مقدّمات اراده به صورت اضطرار ، تحقّق پيدا كند بلكه بعضى از آنها در اختيار خود انسان هست .
مثلا شما مىتوانيد در دنبال تصوّر فلان شىء - كه گاهى هم تصوّرش غير اختيارى است - تصديق به فايده آن بكنيد يا اينكه تصديق به فايده و خواص آن ننمائيد .
مثلا وقتى فلان موضوع محرّم در ذهن شما تصوّر شد ، شما مىتوانيد در مقام تصديق ، جهات مختلف آن را ملاحظه كنيد كه از يك طرف ، آن عمل ، داراى لذات حيوانى و خوشىهاى زودگذر است و از طرف ديگر ، ذهن خود را متوجّه عقوبات اخروى آن كنيد « 2 » و مثلا به اين آيه« فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ »« 3 » توجّه نمائيد كه ناظر به اين است كه اگر انسان ، عمل نيك يا بدى را به اندازهء سنگينى « ذرّه » انجام دهد ، نفس آن عمل را مىبيند .
پس تمام مبادى و مقدّمات اراده ، غير ارادى نيست كه در نتيجه ، اراده هم يك امر
هامش
( 1 ) - ر . ك : كفاية الاصول ج 2 ، مقصد ششم ، امر ثانى و نيز ر . ك : ايضاح الكفاية 4 / 63 .
( 2 ) - و مىتوانيد تصديق نسبت به خواص و اثرات آن ننمائيد .
( 3 ) - سورهء زلزال : 8 و 7 .