جبريّه به آن ، تمسّك كرديم .
دليل سوّم جبريّه :
ادلّه و شبهات قبلى آنها به طور صريح ، مخالف با وجدان و بداهت عقل بود لذا در دليل سوّم تنزّل نموده و تا حدّى مخالفت با وجدان را كنار نهاده و گفتهاند كه :
از شما مىپذيريم كه حركت يد فاعل مختار ، مستند به اراده هست و نمىتوان وجدان را كنار گذاشت بلكه بين آن دو حركت ، كمال تخالف و تغاير هست لكن سؤال ما از شما اين است كه :
- دليل سوّم جبريّه - انسان و فاعل مختار ، اراده مىكند حركت يد ، محقّق مىشود امّا شما بگوئيد منشأ آن اراده چيست ؟
اراده كه يك امر حادث نفسانى مسبوق به عدم بوده از كجا ناشى شده ؟
اگر بگوئيد آن اراده ، مستند به ارادهء ديگرى بوده ، نقل كلام در ارادهء دوّم مىكنيم كه از كجا پيدا شده ، خودبهخود كه تحقّق پيدا نمىكند اگر ارادهء سوّمى را مطرح كنيد مجدّدا نقل كلام در آن اراده كرده و مىگوئيم منشأ اراده سوّم چه بوده الى أن يتسلسل و تسلسل محال و يا لا اقل بطلانش مسلم است .
راه حل چيست ؟
مىگويند فقط براى شما يكى از اين دو راه باقى مانده است :
الف : ارادهء شما كه به حركت يد ، تعلّق گرفته ، نفس آن اراده ، غير اختيارى است يعنى ابتداء يك امر اضطرارى به نام اراده ، تحقّق پيدا مىكند و به دنبالش هم مراد ، محقّق مىشود مانند حركت دست مرتعش كه غير ارادى است و نتيجهاش اين است كه اگر اراده ، اضطرارى شد ، ديگر فرقى نمىكند كه شما « فعل » را غير اختيارى بدانيد يا « اراده » را كه منشأ فعل است زيرا بالاخره آن عمل خارجى ذاتا يك امر اضطرارى مىشود .
ب : ارادهء من و شما داراى علل و ريشههائى است وقتى ما آن علل را ملاحظه كنيم