استفاده مىكنيم مرحوم آقاى آخوند در بحث مشتق فرمودهاند احتمال ديگر ، اين است كه « نعوذ باللّه معناى قضيّهء « اللّه عالم » ، « من ينكشف لديه الشّىء » نيست بلكه معناى « عالم » ، « من لا ينكشف لديه الشّىء » است - فتعالى عن ذلك علوّا كبيرا -
احتمال سوّم ، اين است كه اصلا معناى عالم دربارهء خداوند براى ما مشخّص نيست و به عنوان لقلقهء لسان مىگوئيم « اللّه تعالى عالم » .
سؤال : آيا وقتى به خداوند متعال ، خطاب مىكنيم « يا عالم ، يا قادر » فقط لقلقهء لسان است ؟
واضح است كه چنان نيست بلكه معناى كلمهء « عالم » در هر دو قضيّهء مذكور ، متّحد است البتّه دو فرق خارجى دارند كه ارتباطى به عالم مفهوم ندارد :
1 - علم پروردگار جهان ، مطلق است و محدوديّتى ندارد امّا علم زيد ، محدود و نسبت به بعضى از اشياء هست و نمىتوان گفت « انّ زيدا بكلّ شىء عليم » .
2 - زيد براى تحصيل علم بايد درس بخواند ، زحمت بكشد و به محضر استاد برود و علم او عين ذاتش نيست بهخلاف خداوند كه علمش عين ذاتش هست .
مثال : خداوند متعال مىداند كه زيد ، دو روز ديگر مسافرت مىكند و فرضا شما هم مطّلع هستيد كه زيد ، دو روز ديگر مسافرت مىكند ، از نظر ماهيّت و حقيقت علم ، نسبت به آن حادثه جزئى ، هيچ فرقى بين علم خداوند متعال و علم زيد نيست مگر اين كه زيد ، نسبت به چند قضيّه ، مطّلع و آگاه مىباشد امّا پروردگار جهان ، نسبت به تمام قضايا عالم هست و علمش عين ذاتش هست بهخلاف علم زيد كه با زحمت و مطالعه حاصل شده .
اكنون با توجّه به مثال ساده مذكور ، لازم است تجزيه و تحليلى بكنيم كه :
اگر من عالم شدم كه زيد ، دو روز ديگر مسافرت مىكند و بعدا هم آن مسافرت تحقّق پيدا كرد ، آيا علم من كه صددرصد « مطابقت » با واقع دارد از زيد سلب اراده و اختيار مىكند و مسافرت او نمىتواند اختيارى باشد ؟
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 475
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٧٥