شرح
به عبارت ديگر : اگر خداوند متعال ، عالم بود كه شما اكنون مشغول قرائت و مطالعهء اين بحث - جبر و تفويض - مىشويد پس حتما بايد مطالعه شما تحقّق پيدا كند و الا لازمهاش اين است كه علم او مطابق واقع نباشد .
آرى مجهولات ما نسبت به معلوماتمان قابل قياس نيست امّا دربارهء ذات اقدس احديّت كه جهل راه ندارد ، حتما و بالضّروره بايد شما مشغول مطالعهء اين بحث بشويد تا اينكه حقيقت علم خدا ، محفوظ باشد و تبدّل به جهل پيدا نكند .
نقد و بررسى دليل دوّم جبريّه
الف : جواب نقضى « 1 » : سؤال : آيا خداوند متعال فقط نسبت به اعمال به صورت ، اختيارى ما عالم است يا اينكه نسبت به اعمال خودش هم عالم است ؟ جواب : واضح است كه او نسبت به اعمال خودش هم عالم هست مثلا او مىداند كه فلان مؤمن ، يك ماه ديگر ، قبض روح مىشود يا فلان حادثه در فلان زمان ، رخ مىدهد . سؤال : اگر شما - جبريّه - مىگوئيد تعلّق علم ، سلب اراده و اختيار مىكند پس چرا دربارهء ذات اقدس حضرت حق ، اين كلام را قبول نداريد او كه مىداند در فلان دقيقه ، فلان مؤمن ، قبض روح خواهد شد ، آيا علم خداوند از او سلب قدرت مىكند يا نه ؟ جواب : اگر از شما - جبريّه - سؤال كنند در كجا و در كدام مورد ، فعل ارادى و اختيارى - به عنوان نمونه و مثال - وجود دارد ، مسلّما خواهيد گفت كه افعال خداوند ، ارادى مىباشد و اين مطلب به او انحصار دارد . ما در اين هنگام مادّهء نقض خود را عليه شما ارائه مىدهيم كه :هامش
( 1 ) - [ الف : فعلا در صدد بررسى و تحقيقى اين مطلب نيستيم كه آيا تعلّق علم خداوند به شىء ، سلب اراده مىكند يا نه .
ب : جواب نقضى ، پاسخى است كه خصم نمىتواند و نبايد انكار كند ] .