شرح
أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ« 1 »-با توجّه به تفسير مذكور از واجب الوجود چگونه مىتوان براى ممكنات - مانند انسان - اثر و ارادهاى قائل شد و چطور مىتوان او را فاعل بالاراده دانست .
اگر ممكن الوجود ، فاعل بالاراده باشد ، عنوان « مؤثّر » پيدا مىكند و چگونه چيزى كه خودش فقر محض است و بهرهاى از هستى ندارد ، مىتواند افاضهء وجود حتّى در خود يا در غير از خود نمايد - و كانّ عنوان خالقيّت و موجوديّت پيدا مىكند -
از طرفى اگر براى ممكن الوجود ، عنوان « مؤثّريّت » قائل شويم كانّ براى خداوند متعال شريكى قائل شدهايم .
توضيح ذلك : آيا اين جمله ، عبارت و قاعدهء مسلّم « لا مؤثّر فى الوجود الّا اللّه » را نشنيدهايد ؟
مفهوم عبارت مذكور ، اين است كه در عالم وجود و جهان هستى هيچ مؤثّرى غير از خداوند متعال نيست و اگر شما بخواهيد نسبت به افعال - به ظاهر - اختيارى انسان ، خود او را مؤثّر بدانيد كانّ بشر را هم در برابر پروردگار جهان ، يك مؤثّر دانسته و تقريبا شريكى براى او قائل شدهايد درحالىكه « لا مؤثّر فى الوجود الا اللّه » نفى جنس و نفى حقيقت مؤثّريّت را مىكند و مؤثّريّت در اشياء را اختصاص به ذات بارى تعالى مىدهد امّا لازمهء كلام شما ، اين است كه مؤثّريّت اختصاص به خداوند ندارد و انسان ، هم نسبت به افعال و اعمال اختيارى خود ، مؤثّر هست امّا ما - جبريّه - كه تمام جهان هستى را با تمام خصوصيّاتش مستند به خداوند مىدانيم به توحيد خالص معتقد بوده و در اراده سلطنت و قدرت الهى هيچگونه شريكى براى او قائل نشدهايم .
جواب دليل اوّل جبريّه : لازمهء دليل شما - جبريّه - اين است كه اگر ما براى اشياء و انسان در عرض خداوند متعال ، مؤثّريّت قائل شويم ، در اين صورت با قاعدهء مسلّمه
هامش
( 1 ) - سورهء فاطر 15 .