شرح
هستى ممكنات در اختيار خداوند متعال است و انسان در هر لحظه ، نياز به افاضهء حق تعالى دارد لذا با توجّه به مطالب مذكور ، قول به تفويض ، باطل و بطلانش بديهى است .
نقد و بررسى كلام جبريّه « 1 »
تذكّر : قبل از بيان ادلّهء جبريّه ، مقدّمهاى ذكر مىكنيم تا مشخّص شود ، آيا صرف نظر از ادلّهء آنها از نظر وجدان ، عقل و عقلاء - خواه متديّن به دينى باشد يا نباشد - عقيدهء جبريّه ، مقبول است يا مردود ؟ مقدّمه : اعمال و افعالى از انسان ، صادر مىشود كه كاملا متفاوت است بهنحوىكه اگر عقل بخواهد حكم به تسويه آنها بكند ، آن حكم ، غير قابل قبول است لذا عقل هم حكم به تسويه نمىكند . مثال : انسان سالمى را در نظر بگيريد كه دستش هم مانند ساير اعضاء سالم و حركت آن در اختيار خودش باشد او با اراده ، دستش را به طرف بالا ، پائين ، چپ و راست مىگرداند ، آن عمل را « حركة اليد » مىگويند . اكنون فرد ديگرى را در نظر بگيريد كه گرفتار ارتعاش يد هست و دستش بدونهامش
( 1 ) - محصل كلام جبريّه اين بود كه : خداوند متعال مستقيما ايجاد اراده مىكند و در دنبال اراده - بدون اينكه بين اراده و مراد ، ارتباطى باشد - خودش مراد را ايجاد كرده و لباس وجود به آن مىپوشاند بنابراين نه ارتباطى بين اراده و مراد هست و نه ارتباطى بين انسان و اصل اراده ، تحقّق دارد . و اين مطلب ، يك قاعدهء كلى و در تمام موجودات ، اعم از انسان ، حيوان ، گياه و جماد جارى مىباشد - و حتى در تشكيل قضايا و نتايج حاصله از آنها جريان دارد كه قبلا به نحو مشروح بيان كرديم -
خلاصه : بين موجودات و آثار خواصشان هيچگونه ارتباط ، تأثير و تأثّرى نيست اصلا نبايد كلمهء « آثار » و خواص را استعمال كرد چون لفظ « آثار » دلالت بر ارتباط ، سنخيّت ، تأثير و تأثّر دارد مثلا بين نار و حرارت فقط يك تقارن وجودى مطرح است امّا هيچگونه ارتباطى به يكديگر ندارند همانطور كه خداوند متعال ، آتش را ايجاد مىكند ، حرارت را هم مستقيما ايجاد مىنمايد منتها عادت پروردگار جهان بر اين جارى شده كه در دنبال نار ، حرارت را ايجاد مىكند و چنانچه بگوئيم « النار حارة » اسنادش مجازى است نه حقيقى . گفتيم ثمرهء مهم بحث مذكور ، در افعال ارادى انسان ظاهر مىشود .