شرح
مقايسه نمود نه با « بنّا و ساختمان » .
آيا موجودات جهان در ايجاد آثار « استقلال » دارند بررسى قسمت ديگرى از كلام مفوّضه « 1 »
استقلال در تأثير داراى دو مرحله هست : الف : موجودات جهان در آثار و خواصّ خود مؤثّر هستند ب : مرحلهء كاملهء تأثير ، اين است كه اشياء ، نسبت به آثار و خواص خود داراى استقلال باشند . سؤال : آيا امكان دارد كه يك موجود « ممكن » « 2 » كه اصل وجودش نياز به علّت دارد ، در تأثير و ايجاد آثار و خواص ، استقلال داشته باشد يا اينكه امكان ندارد ؟ جواب : معناى استقلال در تأثير ، اين است كه مؤثّر بتواند ، اثر را ايجاد نمايد به نحوى كه مقتضى ، شرائط وجودى اثر و رفع موانع وجودى آن در اختيارش باشد . مثال : شما كه مىگوئيد ساختمانى را مىتوانم ايجاد نمايم ، معنايش اين است كه تمام شرائط وجودى ساختمان را مىتوانم مهيّا كنم . اگر عمارتى نياز به صد شرط داشته باشد و شما نود و نه شرط آن را ايجاد كرديد امّا نتوانستيد يك شرط را مهيّا كنيد ، آيا مىتوان گفت شما در ايجاد ساختمان ، مستقل هستيد - به علّت اينكه نود و نه شرط آن را در اختيار شما هست - اصلا معناى شرطيّت و مدخليّت شرائط ، اين است كه تا وقتى كه تمام شرائط وجودى در خارج ، محقّق نشود ، امكان ندارد كه ساختمان ، تحقّق پيدا كند ، بنابراين اگر كسى بخواهد ادّعاى استقلال در ايجاد ساختمان كند ، بايد تمام شرائط وجود آن بناءهامش
( 1 ) - اخيرا توضيح داديم كه : مفوّضه معتقدند كه بين موجودات و آثار و خواصشان نه تنها ارتباط و « تأثير و تأثّر » هست بلكه موجودات جهان « استقلال » در تأثير دارند .
( 2 ) - ممكن الوجود .