محصّل كلام مفوّضه
مفوّضه در نقطهء مقابل جبريّه قرار داشته و گفتهاند : بين موجودات و « آثار و خواصّشان » نه تنها ارتباط و « تأثير و تأثّر » هست و نه تنها بين هر علّت و معلولى سنخيّت برقرار است بلكه بالاتر ، موجودات در تأثير ، استقلال دارند يعنى خواص ، آثار و تأثير و تأثّر آنها به جاى خود محفوظ است و درعينحال در تأثير « مستقل » هستند و هيچ موجود ديگرى - و لو خداوند متعال - در آثار مذكور ، كمترين نقش و دخالتى ندارد .
آنها گفتهاند خداوند متعال در مقام خلقت ، جهان هستى را ايجاد و لباس وجود بر تنش نموده امّا مراحل بعدش مربوط به موجودات هست و از باب تشبيه و تنظير افزودهاند كه :
ارتباط و نسبت جهان هستى با پروردگار متعال كانّ مانند ارتباط « بنا و ساختمان » با سازنده و بنّا هست .
سازندهء يك ساختمان ، عمارتى را با نقشهاى معيّن احداث مىكند ولى آن ساختمان بعد از وجود و حدوث از بنّا مستقل است و نيازى به سازنده و معمار خويش ندارد مثلا ساليان قبل ، معمارى بنائى را ساخته و سپس فوت نموده امّا آن ساختمان بر استوانههاى خود باقى است آنها گفتهاند كه ارتباط جهان با خالق متعال هم بيش از اين نيست كه در حدوث عالم مدخليّت و تأثير داشته امّا در بقاء ، تأثير ، تأثّر ، خواص و آثارش هيچگونه ارتباطى به بارى تعالى ندارد .
نتيجه : جبريّون ، تأثير و تأثّر را منكر بودند و مفوّضه در مقابل آنها و پا فراتر نهاده و به اصل تأثير و تأثّر موجودات قائل شده و گفتهاند موجودات « استقلال » در تأثير دارند .
يادآورى : چون كلام مفوّضه ، مختصر و جوابشان واضح و روشن هست لذا ابتداء پاسخ خود را نسبت به عقيدهء مفوّضه بيان نموده و سپس به ذكر ادلّه و جواب به جبريّون مىپردازيم .