لازم به تذكّر است كه بحث جبر و تفويض از امور تعبّدى نيست كه كسى بگويد چون روايات ، دلالت و ارشاد به فلان قول دارد ، بايد آن را پذيرفت بلكه بايد با منطق و عقل آن را ملاحظه نمود تا مشخّص شود كه آيا واقعا ، عقلا و طبق قواعد مسلّمه بايد قول به جبر را پذيرفت يا قول به تفويض و يا همان را كه ائمّه « عليهم السّلام » ما را به آن ارشاد كردهاند كه با عقل و منطق هم منطبق است .
محصّل كلام جبريّه
موضوع بحث دربارهء افعال اختيارى انسان از قبيل اكل ، شرب ، مطالعه و اشباه آنها مىباشد البتّه موضوع بحث ، بسيار كلّى و وسيع بوده و شامل تمام موجودات عالم ، اعم از انسان ، حيوان و ساير موجودات مىشود كه افعال انسان يكى از آنها مىباشد و ثمرهء بحث در افعال و اعمال « انسان » ظاهر مىشود كه :
مىدانيد كه همهء موجودات ، داراى آثار و خواصّى هستند . اكنون سؤال ما اين است كه :
آيا بين « موجودات » و « آثار و خواصّشان » ارتباط ، تأثير ، تأثّر و علّيّتى وجود دارد يا نه و آيا اينكه مىگوئيد « النّار حارّة » بين نار و حرارت ، ارتباط ، تأثير و تأثّرى هست كه به طور مسلّم و قطعى مىگوئيد نار ، علّت حرارت است و بديهى است كه معناى علّيّت ، اين است كه علّت در ثبوت و حصول معلول ، تأثير مىكند - امّا اينكه علّت تامّه يا ناقصه هست فعلا مورد بحث ما نيست -
خلاصه : آيا اصل تأثير و تأثّر ، بين موجودات و خواصّشان تحقّق و واقعيّت دارد ؟
جبريّون گفتهاند بين موجودات و آثار و خواصّشان هيچگونه ارتباطى نيست و شما نمىتوانيد تعبير كنيد « النّار حارّة » ، « الشّمس مشرقة » و يا « الماء بارد » بهنحوىكه « ماء » را در برودت مؤثّر بدانيد و شمس را در اشراق .