شرح
جبر و تفويض
بحث مذكور از مباحث پرسابقه و حتّى در زمان ائمّهء معصومين « صلوات اللّه عليهم اجمعين » مطرح بوده و هر قول طرفدارانى داشته بهنحوىكه در لسان روايات هم مورد تعرّض و تذكّر واقع شده و زمان و محيط ائمّه « عليهم السّلام » به نحوى بوده كه شايد وظيفهء آنها نبوده كه حقيقت مباحث مذكور را براى مردم بيان نمايند لكن چون مسألهء روز بوده و در جنبهها و امور شرعى جارى مىشده لذا ائمّهء دين « عليهم السّلام » آن را عنوان كرده و در بعضى از روايات چنين آمده است « لا جبر و لا تفويض بل امر بين امرين . . . » « 1 » يعنى نه جبر و نه تفويض هيچكدام واقعيّت ندارد بلكه حقيقت امر ، يك عنوان برزخ ميان آن دو هست كه به زودى به توضيح آن خواهيم پرداخت . در بعضى از روايات تعبيرات شديدترى به چشم مىخورد كه از قائل به تفويض به يهود هذه الامّة و مشرك تعبير شده و بر قائل به جبر ، عنوان مجوس هذه الامة و كافر منطبق كرده كه هركدامش داراى نكتهاى است كه در ضمن مباحث آينده بيان خواهيم كرد .هامش
( 1 ) - ر . ك عيون الاخبار الرضا 1 / 124 - متن كامل حديث را به زودى بيان خواهيم كرد -