از زيد و علم ، يك مجموعهء اعتبارى مركّب تشكيل داده به نام « زيد و علم » و آن مجموعه را موضوع قضيّهء حمليّه قرار مىدهيم كانّ زيد و علم موضوع واقع شده و آن مجموعهء مركّب را اعتبارا موضوع قرار داده سپس محمول را كه عبارت است از « علم » بر موضوع قضيّه حمل نموده كه به صورت ( زيد و علم علم ) درمىآيد و مانعى ندارد كه قضيّه حمليّه را به صورت مذكور تشكيل دهيد يعنى با اينكه زيد و علم ، دو حقيقت هستند ، براى آنها يك اتّحاد اعتبارى تصوّر مىكنيم و يك مجموعهء فرضى تشكيل داده و آن را موضوع قضيه قرار مىدهيم كه محمولش هم كلمه « علم » هست بنابراين لازم نيست كه موضوع و محمول ، اتّحاد حقيقى داشته بلكه اگر تغاير واقعى هم داشته باشند با « اعتبار » و « لحاظ » مىتوان قضيّهء حمليّهء صحيح ، ترتيب داد .
اشكالات مصنّف بر كلام صاحب فصول : 1 - برفرض كه بيان شما صورت خارجى داشته باشد ، نتيجهبخش نيست و ادّعاى شما را ثابت نمىكند زيرا اگر شما مجموعهء مركّب را موضوع قرار داديد ، مفهومش اين است كه « كل » را به عنوان موضوع قضيّه انتخاب كرده و محمول شما هم كه جزء است درحالىكه جزء ، قابل حمل بر كل نيست و نمىتوان گفت « كل » همان جزء است بلكه كل ، مركّب از جزء و مشتمل بر جزء است به عبارت ديگر :
همانطور كه قضيّهء « زيد علم » صحيح نيست ، قضيّهء « زيد و علم علم » هم درست نيست زيرا مجموعهء مركّب اعتبارى « زيد و علم » لا يكون علما بل يكون مشتملا على العلم
خلاصهء اشكال اوّل : برفرض كه كلام شما را بپذيريم ، نتيجهاش جواز تشكيل قضيّهء حمليّه نيست زيرا جزء را نمىتوان بر كل حمل نمود .
2 - آيا شما - صاحب فصول - مىخواهيد يك مطلب فرضى ترتيب دهيد يا اينكه در صدد بيان ملاك قضاياى حمليّهء متداوله هستيد ؟
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 371
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٧١