إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 364
و المبدأ يكون به شرط لا ، أي يكون مفهوم المشتقّ غير آب عن الحمل ، و مفهوم المبدأ يكون آبيّا عنه [ 1 ] . امر دوّم « تفاوت ميان مشتق و مبدأ مشتق » [ 1 ] - آيا بين ضارب و ضربى كه مبدأ مشتق است مفهوما تفاوتى وجود دارد ؟ آرى ! مشتق ، داراى معنا و مفهومى است كه قابل حمل بر ذات و جرى بر ذات هست و مىتوان قضيّهء حمليّه تشكيل داد و گفت « زيد ضارب » - به زودى در امر سوّم ، ملاك قضيّهء حمليه را بيان خواهيم كرد - و ملاك حمل ، اين است كه موضوع و محمول با يكديگر اتّحاد دارند و مىتوان محمول را بر موضوع منطبق نمود بهخلاف مبدأ مشتق - كه عبارت است از ضرب و كتابت و امثال آنكه - قابليّت حمل بر ذات را ندارد و نمىتوان قضيّهء حمليهاى تشكيل داد كه محمولش عبارت از مبدأ و موضوعش ذات باشد مثلا نمىتوان گفت « زيد ضرب » قضيّه مذكور به نحو « حقيقت » صحيح نيست و اگر گاهى مىگويند « زيد عدل » از باب مسامحه و مجاز است و الا عدل و عدالت را نمىتوان بر زيد حمل نمود چون آن دو مفهومشان متغاير است زيرا زيد يك موجود انسانى خارجى است امّا عدالت يك فضيلت اخلاقى و نفسانى است و نمىشود زيد با عدل ، اتّحاد پيدا كند پس فرق عادل و عدل اين است كه : عادل بمفهومه و معناه قابل حمل بر ذات هست به لحاظ اينكه عادل از تلبّس ذات به عدالت انتزاع شده و در انتزاع « عادل » نه تنها عدالت را ملاحظه كرديم بلكه اتّصاف و تلبّس ذات به عدالت هم ملاحظه شده لذا يك وصف انتزاعى براى خود ذات است - به اعتبار تلبّس به مبدأ - .