سؤال : خبر عبارت « زيد الكاتب » چيست ؟
جواب : مرحوم آقاى آخوند « اعلى اللّه مقامه الشّريف » خيال كردهاند كه صاحب فصول « عليه الرّحمة » به صورت « زيد الكاتب كاتب » مثال زده و عنوان « الكاتب » را در ناحيهء موضوع آوردهاند - و قضيّه ، ضروريّه به شرط محمول است - درحالىكه مقصود صاحب فصول « زيد زيد الكاتب » بوده و چون كلمهء زيد ، مكرّر شده ، ناسخ ، توهّم نموده كه يكى از آن دو زائد است لذا حذف نموده با توجّه به آنچه كه ذكر كرديم :
منشأ اشكال در تفسير كلام صاحب فصول ، همان مثال است .
خلاصهء بيان صاحب فصول : قيد و جهت قضيّهء « زيد كاتب » بدون تجزيه و تحليل و بدون اينكه مصداق ذات در مفهوم مشتق ، اخذ شود ، امكان است امّا اگر مصداق شىء در مفهوم مشتق اخذ شود ، قضيّهء مذكور به صورت « زيد زيد الكاتب بالقوّة » درمىآيد كه جهت و مادّهاش ضرورت است و ثبوت كتابت بالقوّه براى زيد ، مطابق با واقع و چنين وصفى براى زيد ، ثابت است پس قضيّهء ممكنه به ضروريّه ، انقلاب پيدا مىكند و براى شما واضح شد كه مقصود صاحب فصول تأييد و تصحيح كلام محقّق شريف بوده - از طريق لحاظ محمول مقيّد و موصوف و صفت - امّا مصنّف ، خيال كردهاند كه وصف و قيد در كلام صاحب فصول در ناحيهء موضوع ، اخذ شده و موضوع به وجود محمول ، مقيّد مىشود تارة و . . .
سؤال : آيا طبق تفسيرى كه ما از كلام صاحب فصول كرديم ، ايرادى بر ، ايشان هست يا نه ؟
جواب : البته فرمايش صاحب فصول ، مورد مناقشه هست زيرا ممكن است محمول بهحسب واقع ، تقيّد به وصف و قيد داشته باشد لكن تقيّدش ضرورى نباشد اين چنين نيست كه اگر بهحسب واقع ، تقيّدى داشت ، حتما بايد ضرورى باشد ممكن است
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 354
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٥٤