شرح
شما خبرى را به صورت « الانسان ضاحك » بيان كرديد موضوع قضيّه مزبور با اينكه جامد هست و عنوان اشتقاقى ندارد امّا در واقع يك قضيّه است معناى « الانسان » ، « الموجود الذى ثبت له الانسانيّة » هست يعنى مبدّل به يك قضيّه مىشود .
در اينكه عقد الوضع ، خود يك قضيّه است اختلافى بين آن دو بزرگوار وجود ندارد بلكه اختلافشان در اين جهت است كه :
مادّهء قضيّهء مذكور چيست ؟
شيخ الرّئيس فرمودهاند جهت و مادّهء قضيّه مذكور ، مطلقهء عامّه است پس معناى « الانسان » به نظر شيخ « الموجود الذى ثبت له الانسانيّة بالفعل » مىباشد امّا فارابى فرموده ، مادّهء قضيّهء مزبور ، امكان است .
نتيجه : موضوع قضيّه و عقد الوضع با اينكه يك كلمه و نوعا هم جامد هست ، منحل به يك قضيّه مىشود منتها در جهت و مادّهاش بين آن دو اختلاف هست .
آيا مانعى دارد كه ما در محمول و عقد الحمل هم كلام مذكور را جارى بدانيم و بگوئيم قضيّه « الانسان انسان له الضّحك » در واقع دو قضيّه است محمول يك قضيّه ، « انسان » و محمول قضيّهء ديگر « له الضّحك » و صورت هريك از آن دو قضيّه چنين است : الف : الانسان انسان ب : الانسان له الضّحك منتها مادّهء يكى ضرورت و مادّهء ديگرى امكان هست .
پس در جواب صاحب فصول چنين مىگوئيم :
هامش
- دمشق ثم الى مصر ثم عاد الى دمشق و اقام بها و سلطانها يومئذ سيف الدولة بن حمدان ، و يحكى ان الآلة المسماة « القانون » من وضعه و كان منفردا بنفسه لا يجالس الناس ، أكثر تصانيفه فصول و تعاليق ، توفى عام 339 بدمشق و قد ناهز ثمانين سنة و صلى عليه سيف الدولة و دفن به ظاهر دمشق . ( وفيات الاعيان 5 / 153 رقم 701 ) .