به عبارت ديگر ، اختلاف مبادى از نظر معنا باعث اختلاف انحاء تلبّس مىشود يعنى تلبّس به مبدأ در مشتقّى كه از آن حرفه و شغل اراده شده با تلبّس به مبدأ در مشتقّى كه از آن فعليّت يا ملكه اراده شده متفاوت است .
بيان ذلك : كلمهء « مجتهد » مشتقّى است كه از مبدأ آن قوّه و ملكه اراده شده ، فردى كه داراى قوّه اجتهاد هست و لو بالفعل مشغول اجتهاد و استنباط نباشد - مثلا در حالت خواب باشد - متلبّس به ملكهء اجتهاد هست و در حالت نوم ، عنوان مجتهد حقيقتا بر او صادق است و نسبت به او زمانى تلبّس ، منقضى مىشود كه مثلا بر اثر كهولت سن ، حالت نسيان به او دست دهد و ملكهء اجتهاد از او زائل شود كه در اين صورت بايد ببينيم آيا اطلاق عنوان مجتهد - به اعتبار سابق - بر او حقيقت است يا مجاز .
به كسى كه بنا گذاشته كه از طريق خيّاطى ارتزاق كند ، عنوان خيّاط مىدهند و لفظ مذكور دلالت بر حرفه و شغل مىكند حال اگر او مدّتى به مسافرت رود و خيّاطى نكند ، اطلاق « خيّاط » بر او حقيقتا صادق است يعنى او متلبّس به مبدأ هست و نسبت به او زمانى تلبّس ، منقضى مىگردد كه او تغيير شغل دهد در اين صورت بايد ببينيم آيا اطلاق عنوان « خيّاط » بر او - به اعتبار سابق - حقيقت است يا مجاز .
گاهى هم ممكن است از مبدأ يك مشتق معد بودن و آليّت اراده شود مثلا كلمهء « مفتاح » يكى از مشتقّات اصولى است ، بر كليدى كه هنوز قفلى را باز نكرده ، حقيقتا عنوان مفتاح اطلاق مىشود زيرا صلاحيّت و شأنيّت فتح را دارد امّا اگر آن كليد آهنى را در كورهء آهنگرى ذوب كرديم بعد به صورت يك قطعه آهن درآمد ، در اين صورت بايد ببينيم آيا اطلاق مفتاح به اعتبار سابق برآن حقيقت است يا مجاز بنابراين ، اختلاف تلبّسات ، ضررى به جهت بحث - كه آيا مشتق براى خصوص متلبّس بالمبدا وضع شده يا اعمّ از متلبّس و منقضى - وارد نمىكند لذا تمام مشتقّات ، داخل محلّ نزاع
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 275
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٢٧٥