شرح
حمليّه نيست زيرا شما « ضرب » را محمول قرار نداده و آن را بر موضوع ، حمل ننمودهايد لذا زيد با « ضرب » اتّحاد پيدا نمىكند و نمىتوان گفت زيد ، همان « ضرب » هست .
بنابراين در مشتق اصولى ، ذاتى و مبدئى وجود دارد كه آن ذات با مبدأ ، ارتباط بلكه اتّحاد دارد و نحوهء اتّحادشان ممكن است انتزاعى ، صدورى « 1 » ، ايجادى يا حلولى باشد مانند عرضى - بياض - كه با معروض ، اتّحاد پيدا مىكند و اتحادشان به اين كيفيّت است كه عرض ، حالّ در معروض - جسم - مىشود و هنگامى كه بياض با جسم ، اتّحاد برقرار كرد از اتّحادشان عنوان « ابيض » تحقّق پيدا مىكند و همچنين وقتى زيد با ضرب ، ارتباط و اتّحاد برقرار نمود از ارتباطشان عنوان « ضارب » انتزاع مىشود و زمانى كه فردى كتابى ابتياع نمود و با ملكيّت ارتباط پيدا كرد عنوان « مالك » تحقّق پيدا مىكند .
خلاصه : در مشتق اصولى ، ذاتى و مبدئى وجود دارد كه آن ذات با مبدأ ، ارتباط و اتّحاد دارد مانند اسم فاعل ، اسم مفعول ، صيغهء مبالغه ، اسم زمان « 2 » ، اسم مكان « 3 » ، صفت مشبّهه و اسم آلت - كما هو ظاهر العنوانات « 4 » و صريح بعض المحققين « 5 » -
هامش
( 1 ) - المراد به ظاهرا ما كان المبدأ فيه قائما به غير الفاعل و ان كان صادرا منه مثل الكسر و القتل و المراد بالايجاد ما كان المبدأ فيه قائما بالفاعل مثل الجلوس و الأكل ر . ك : حقائق الاصول 1 / 96 .
( 2 ) - در مورد اسم زمان اشكالى شده كه در امر دوّم توضيح خواهيم داد .
( 3 ) - مثلا وقتى مىگوئيم « هذا المكان مسجد » مسجديّت با آن مكان اتحاد دارد و هنگامى كه مىگوئيم « هذا الشىء مقراض » مقراضيّت با آن شىء اتحاد دارد .
( 4 ) - لا طلاق لفظ المشتق فيها الشامل لكل مشتق يجرى على الذات و يكون عنوانا لها و ظهور عنواناتهم فى ذلك انّما هو بملاحظة انطباق المشتق على الذات و الا فظاهر لفظ المشتق يشمل جميع صيغ المشتق النحوى و ان لم يجر على الذات كالافعال .
( 5 ) - قال المحقق التقى « قده » فى حاشيته على المعالم : « الثانية عشرة : لا خلاف ظاهرا فى كون المشتقات من الصفات كاسم الفاعل و المفعول و الصفة المشبهة و نحوها حقيقة فى الحال » انتهى و قال فى البدائع : « قضيّة -