و بشر - هنگامى كه بشر را بر انسان حمل مىكنيم -
تذكّر : در مواردى كه اتّحاد مفهومى موجود است ، لا محاله اتّحاد ماهيّتى و اتّحاد وجودى هم تحقّق دارد مانند مترادفين - ما يفهم من كلمة الانسان عين ما يفهم من كلمة البشر -
ب : اتّحاد ما هوى : گاهى موضوع و محمول ، اتّحاد مفهومى ندارند بلكه از نظر ماهيّت ، متّحد هستند و شايد از نظر مفهوم ، بين آن دو ، مغايرت باشد مثلا شما در علم منطق در تعريف انسان مىگوئيد « الانسان حيوان ناطق » در اين صورت ، شما ماهيّت و جنس و فصل انسان را بيان مىكنيد و الا مفهوم انسان با مفهوم « حيوان ناطق » مغايرت دارد ، البتّه ، نه مغايرت ، به معناى منافات بلكه مقصود اين است كه وقتى شما كلمهء انسان را مىشنويد « حيوان ناطق » به ذهن شما خطور نمىكند يا اينكه اگر « حيوان ناطق » را بشنويد كلمهء انسان به ذهن شما نمىآيد و شاهدش هم اين است كه اگر شما بين مردم بازار و عرف كه منطق نخوانده و از ماهيّت انسان اطلاع ندارند ، عنوان « انسان » يا « حيوان ناطق » را اطلاق كنيد آنها از دو عنوان مذكور ، يك شىء ، استفاده نمىكنند . البتّه همانطور كه گفتيم ماهيّت انسان ، همان « حيوان ناطق » است كه جنس آن « حيوان » و فصلش « ناطق » است .
يادآورى : اگر از نظر ماهيّت ، بين دو چيز ، اتّحاد برقرار بود ، لا محاله از نظر وجود هم متّحد هستند و نمىشود بين دو شىء ، اتّحاد ماهوى موجود امّا اتّحاد وجودى مفقود باشد . انسان و « حيوان ناطق » از نظر وجود كاملا متّحدند ، هر فردى عنوان انسان پيدا كند ، عنوان حيوان ناطق را هم دارا مىباشد .
ج : اتّحاد وجودى : گاهى بين موضوع و محمول ، نه اتّحاد ماهوى برقرار است و نه اتّحاد مفهومى بلكه وجودا بين آن دو ، اتّحاد هست مانند « زيد ابيض » و « زيد عالم »
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 109
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٠٩