حركت مىكند .
در اين جا تأكيد مىكنيم كه فشارى كه رهبرى از عوامل داخلى يعنى از جامعه اعم از عوام يا خواص مىديد ، بسى شديدتر و سختتر از فشار خارجى بود ، زيرا فروريختن جبههء داخلى كه رهبرى به آن تكيه مىكند از هر چيز ديگر خطرناكتر است . نقش رهبرى و اهميت آن در تصدى عوامل اين فروپاشى و چارهء آن است نه همراهى با آن . هنگامى كه قرآن از ضرورت شورى ياد مىكند و رهبرى دينى را به آن فرمان مىدهد ، از يك حقيقت مهم غافل نمىتواند شد . زمانى كه مىگويد : « و با آنان در كار مشورت كن و چون عزم كارى كردى به خدا توكل نماى » پس رهبرى عزم مىكند و مقرر مىدارد ولى نه بر وفق هواهاى ديگران بلكه بر وفق هدايت و وحى خداى تعالى .
/ 260 «
إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً
- زيرا خدا به آنچه مىكنيد آگاه است . » و همين كافى است كه انسان را به سوى تقوى و ترس از خدا سوق دهد .
شايد كلمهء « آگاه » به اين اعتبار باشد كه خدا به عمل صالح يا فاسد بندگان آگاه است .
[ 3 ] «
وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
- و بر خدا توكل كن . » تا بتوانى پايدارى ورزى و در برابر فشارهاى ديگران مقاومت ورزى .
«
وَ كَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا
- زيرا خدا كارسازى را بسنده است . » اين انديشه دهها بار در قرآن آمده است كه رسول اللَّه ( ص ) را به توكل و عدم پيروى از آراء ديگران فرمان داده است . در چند آيهء ديگر هم به اين امر تصريح شده از جمله آنجا كه مىگويد « از كفار و منافقان اطاعت مكن » « 2 » و آن جا كه مىگويد :
« از هواهاى آنان متابعت ننماى و بترس از اين كه تو را بفريبند » « 3 » و نيز در اين آيه « . . . بر وفق آنچه خدا نازل كرده است در ميانشان حكم كن و از پى خواهشهايشان
هامش
( 2 ) - الاحزاب / 1 .
( 3 ) - المائدة / 49 .