است غافل مىسازد ، و هدايت شدگان از بندگان خدا پيوسته به اين حقايق بزرگ توجه دارند . از كجا آمدهايم و به كجا مىرويم و مدبّر كيست ؟
مرگ و زندگى دو مهمترين نمود است كه بشر از آنها مىگذرد ، و چون پردهء غفلت از پيش چشم او بر كنار شود ، به آن كس هدايت پيدا مىكند كه مردمان را با مرگ مقهور مىسازد ، و سپس آنان را براى حساب برمىانگيزد . ابراهيم ( ع ) گفت :
«
وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ
- و آن كه چون بميرم بار ديگر مرا زنده مىكند . » [ 82 ] دلبستگى آدمى به هر چيز يا شخص با مرگ پايان مىپذيرد ، ولى با پروردگار تا روز جزا برقرار مىماند ، يعنى آن روز كه هيچ دلبستگى ديگر را فايدهاى نيست .
«
وَ الَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ
- و آن كه آرزوى آن دارم كه از خطاى من در روز جزا درگذرد . » قلب آگاه حقايق را چندان كشف مىكند تا به اوج آنها كه يقين پيدا كردن به بعث و نشور است برسد ، و قلب ابراهيم عليه السلام چنين بود .
/ 70 [ 83 ] حقايق در قلب ابراهيم ( ع ) تجلّى كرد ، چرا كه تسليم خداى جهانيان گشته بود و وجودش آكنده از يقين و آرامش شد و ديدگاههاى والايى را برخاسته از همين حقايق بر زبان مىآورد . كسى كه به خداى جهانيان ايمان آورد و بداند كه او آفرينندهاى هدايتگر است و رازق خوراك و نوشاك و شفا بخش و زنده كنندهء مرده و بخشايندهء گناهان ، ديگر نمىتواند به درگاه او زارى نكند و نيازهايش را نطلبد .
بلند پروازيهاى انسان ، فراوان است ، زيرا خداوند او را در بهترين شكل آفريده و گراميش داشته و برتريش داده است و روحيهء رشد و پرواز را در جان او به وديعت نهاده است ، ولى بت پرستى جلوى رشد روح را مىگيرد و به خواريش مىكشاند و انديشهء پرواز را در او مىميراند . ولى ابراهيم ( ع ) از اين گونه پرستش رهايى يافته بود و لذا به وسيلهء دعا قريحهاش شكوفا گشته بود و چه بزرگ است