انسان تا اين حدّ پايين از نژاد پرستى و قوم پرستى تنزل پيدا مىكند . معجزات را به چشم مىبيند و از آن عبرت و بصيرت به دست نمىآورد بلكه به گمراهى خويش ادامه مىدهد ؛ فرعون آيت الاهى عصاى موسى را كه سبب به سجده افتادن ساحران شد ، و نيز آيت يد بيضا و هفت آيت ديگر را به چشم ديد ، و اكنون مىبيند كه دريا چگونه براى عبور موسى و همراهانش شكافته شده و آبهايش همچون كوهها بر يكديگر سوارند ، و با وجود اين همه باز به لجاج و بىايمانى خود ادامه مىدهد ؛ آيا چگونه چنين چيزى امكان پذير مىشود ؟ ! حقيقت آن است كه : گناه قلب را سخت مىكند ، و هر چه شمارهء گناهان افزونتر شود سنگ شدن قلب بيشتر و بيشتر مىشود ، و خدا گناهكاران را به سبب سختى قلبهاشان معاقب مىسازد و رفته رفته در مسير سياهشان مىاندازد ، و لذا در اين جا مىگويد :
«
وَ أَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ
- و ديگران را به آنجا نزديك كرديم . » / 58 خداوند همهء آنان را در دريا هلاك كرد ، ولى آيا به چه جهت خدا همهء لشكريان فرعون را هلاك كرد ، و تنها هلاك كردن فرعون و هامان را بسنده ندانست ؟
جواب :
دنيا سراى امتحان و آزمايش همهء مردمان است ، خواه فرمانروا باشند و خواه فرمانبر ، و پيروى كردن فرمانبران از طاغيان آنان را به جايگاه طاغيان مىكشاند ، و حتى خاموش ماندن و رضا دادن به فرمانروايى آنان سبب شريك شدن در جرم و چشيدن كيفر ايشان مىشود ، و خدا اسباب راهيابى را براى قوم فرعون در اختيار ايشان گذاشت ، چه ديدند كه چگونه جادوگران در مقابل رسالت موسى از خدا به سجده درافتادند ، و خدا همهء آنان را به گونههاى مختلف بلا مبتلا كرد تا مگر در مقابل او به تضرّع و خشوع بپردازند ، و در آن هنگام كه در كنار دريا ايستاده و عبور قوم موسى را تماشا مىكردند و مىديدند كه گوسفند چرانى كه تنها يك تكه چوب در دست دارد آنان را