شناسايى كنند و ، مثلا ، از عمر جمجمهاى پس از شناختن شمارهء سالهاى گذشتهء بر اين ذره آگاهى به دست آورند ، و اگر اين اكتشاف بر چيزى دلالت داشته باشد ، دليل بودن آن بر اين امر است كه انسان ، و همچنين همهء آفريدگان ، آغاز پيدايشى بر روى زمين داشتهاند ، و سير كردن در زمين براى شناخته همين آغاز پيدايش و آفرينش است ، و چون خداوند متعال انسان را در آغاز آفريد و پيش از آن چيزى قابل ذكر نبود ، آيا بر آن توانايى ندارد كه بار ديگر او را پس از مرگ به زندگى باز گرداند ؟ ! و هيچ كس نمىتواند بگويد كه خدا قدرت آن را ندارد ، از آن روى كه بى سابقه آفريدن بعد از عدم خودبهخود دشوارتر از بازگرداندن پس از مرگ است .
/ 433 چهارم : براى آن كه پس از آشنا شدن دقيق بر مسير امتها و اقوامى كه پيش از ما بر روى زمين زندگى مىكردهاند از تاريخ عمومى عبرت بگيريم ، بر ما لازم است كه به يقين خود را مسئول كردار و رفتار خويش بدانيم ، و اين كه سنّتهاى حاكم بر گذشتگان بر ما نيز حكومت مىكند ، و هنگامى كه قرآن حكيم با ما از تاريخ سخن مىگويد ، با روش علمى محض و فقط براى نقل خبر چنين نمىكند ، بلكه فاصلههاى زمانى را از ميان مىبرد تا اين مطلب را بر ما آشكار سازد كه : سنت خدا در آيندگان به همان گونه جريان خواهد داشت كه در گذشتگان جريان داشته است .
اكتشاف قانون براى به كاربردن آن در واقعيت موجود و حاضر ، هدف قرآن است ، و به همين جهت مشاهده مىكنيم كه نگرش اسلامى نسبت به تاريخ ( نگرش عبرت آميز ) براى آن است كه تاريخ از يك حقيقت علمى به يك حقيقت رفتارى در زندگى ما ، و به يك حقيقت ايمانى در ذهنهاى ما تحول پيدا كند .
و از سنتهاى خدا است :
اولا : خدا هر كار را كه بخواهد به انجام مىرساند ، و هر كه را كه بخواهد مشمول رحمت يا عذاب خود مىسازد ، بدون آن كه كسى بتواند در مقابل خواست و مشيّت پروردگارمان سبحانه و تعالى به چالش بپردازد ، و همين دانش سبب مىشود كه ما واقعبينتر باشيم و - در نتيجه - اين را خوب بدانيم كه مردمان به پروردگار
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 407
مساهمون: احمد آرام
ص٤٠٧