افزونتر شود . آيا به آن توجه نكردهايد كه خداوند سبحانه و تعالى پيشينيان را از آدم تا آخرين فرد از فرزندانش در اين عالم با سنگهايى در معرض آزمايش قرار داده است كه نه زيان مىرساند و نه سود ، و نه بينا مىكند و نه شنوا ، پس آنها را خانهء حرام خود قرار داده است كه به آن رو مىكنند ، و آن را در جايى به وجود آورده كه از لحاظ سنگ ناهموارترين نقاط زمين است ، و كمترين جاهاى بلند دنيا از جهت كلوخ و خاك داشتن و تنگترين درّهها از نظر زندگى و دشوارترين جايگاههاى مسلمانان از نظر آب ، ميان كوههايى سخت و ريگهايى نرم دشوار گذر و چشمههايى زه آب آن كم و جدا از هم كه شتر در آنجا فربه نشود و اسب و گاو و گوسفند علف نيابد .
پس آدم و فرزندان او را فرمود تا روى بدان خانه دارند - و با حرمتش شمارند - » .
/ 412 امام بعدا روشن مىكند كه اگر مكّه در مناطق سرسبز و پر ميوه بود ديگر سختى از آن زائل مىشد : « ليكن خدا بندگانش را به گونهگون سختيها مىآزمايد و با مجاهدتها به بندگيشان وادار مىكند و به ناخوشايندها آزمايششان مىكند تا خودپسندى را از دلهاشان بزدايد و خوارى و فروتنى را در جانهاشان جايگزين فرمايد و آن را درهايى سازد گشاده به بخشش او ، و وسيلتهايى آماده براى آمرزش او . چنان كه خداوند مىفرمايد :
الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ
.
آرى ، ايمان جايگير از عوارض از ميان رفتنى جدا مىشود آن هنگام كه خانواده از پارههاى جگر جدا مىگردند و هنگامى كه به ميدانهاى مين هجرت مىكنند تا طعمهاى باشند براى تغذيهء جنگندگان اين بيان قرآنى :
أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا
استفهام استنكارى است براى آنانى كه گمان مىبرند راه ايمان آكنده از گل سرخ است ، در حالى كه راه ايمان دشوار است .
و امام صادق ( ع ) گفت :
« هلاك شوند عاملان مگر عابدان ايشان ، و هلاك شوند عابدان مگر عالمان ايشان ، و هلاك شوند عالمان مگر راستگويان ايشان ، و هلاك شوند راستگويان مگر مخلصان ايشان ، و هلاك شوند مخلصان مگر پرهيزگاران ، و