آنها است :
الف : معيار نتيجهها : چه مقدمهء درست هرگز به نتيجهء غلط و نادرست منجر نمىشود ، به همان گونه كه مقدمهء غلط نمىتواند نتيجهء صحيح داشته باشد ، پس عمل صالح مقدمهاى است كه نتيجهء آن رسيدن به يك زندگى همراه با فضيلت است ، و عمل بد و غير صالح نيز هرگز نمىتواند نتيجهاى شايسته و صالح داشته باشد .
ب : معيار اجماع : مبادى و اصولى كه عقلهاى آلوده نشدهء به عوامل خارجى بر آنها يك كلامند و نظر جمعى دارند همچون آزادى و عدالت و راستى و ارزشهاى ديگرى كه جستجو و به كار بستن آنها واجب است ، هرگز خطا و نادرست نيست ، و آنها همه از همين لحاظ اجماعى خوبند ، در صورتى كه عقلهاى ناآلودهء بشرى از رذيلت و ستمگرى و دروغگويى اجماعا در هر زمان و مكان احتراز مىكند .
/ 336 ج : مقياس و جدان : هر چه در ذهن انسان تثبيت پيدا كند ، نتيجهاى از يكى از دو چيز است : يا نتيجهاى از عقل و و جدان است ، يا نتيجهاى از نادانى و شقوت ، و اين از همهء معيارهاى ديگر مهمتر و آسانتر است .
قرآن در اين آيات به بحث دربارهء اين حقيقت مىپردازد ، و خداوند متعال در آغاز مىگويد : اى مردم ! اگر شما خواهان آن نيستيد كه از اين رسالت پيروى كنيد ، در صدد يافتن رسالتى برآييد كه بر آن برترى داشته باشد و از آن پيروى كنيد ، ولى اگر آنان خواستار هدايت بودند از همين رسالت پيروى مىكردند ، چه رسالتى برتر و فاضلتر از آن نمىيافتند ، پس اگر آن را ترك مىكنند ، براى آن است كه به پيروى از هواى نفس خويش بپردازند و خود را از قبول مسئوليت متعهد و ملتزم بودن به حق خلاص كنند .
پس انسان يا از عقل پيروى مىكند و يا از هواى نفس و راه سومى وجود ندارد ، ولى عقل چيست ؟ و هواى نفس چيست ؟
عقل نورى است كه ما را به حقايق خارجى نزديك مىكند ، و آنها را براى ما مقياس و معيار قرار مىدهد ، اما هواى نفس ( هوى ) آن نيروى درونى است كه ما
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 314
مساهمون: احمد آرام
ص٣١٤