محكمه است كه بالضرورة حجت و سند است چنان كه در برخى از روايات معتبره در قضاوتهاى امير المؤمنين ( ع ) نيز آمده است و از روايات حصر نمىتوان عدم حجيت چنين علمى را به دست آورد ، زيرا آن روايات از چنين علمى منصرف هستند .
اين دليل گاهى به عنوان دليل عقلى مطرح مىشود و موجب يقين به سنديت نداشتن علم شخصى قاضى مىگردد ، و گاهى به عنوان يك دليل لفظى استظهارى تقرير مىشود ، به اين نحو كه گفته مىشود چون همهء رواياتى كه در چگونگى حكم و احكام دعاوى وارد شده تنها به ذكر بيّنه و سوگند اكتفا كردهاند ، از سكوت اين همه روايت و اكتفا كردن آنها به ذكر بيّنه و سوگند ، استفادهء حصر مىشود و اين ظهور متكى به كليهء روايات بوده و از ملاحظهء مجموع آنها با هم ، به دست مىآيد ، و همانند ظهور انفرادى يك روايت ، حجت است .
وجه سوم : رواياتى است كه در باب حدود و حقوق الهى وارد شده است
و از آنها چنين برداشت مىشود كه علم شخصى قاضى ، حجت نيست ، اين روايات متعددند و در صورتى كه سند و دلالت آنها تمام باشد ، نمىتواند مورد آنها را كه حدود و حقوق الهى است به حقوق مردم تعميم و سرايت داد ، زيرا كه پيش از اين معلوم شد كه احتمال تفاوت بلكه قول به تفاوت ميان اين دو دسته از حقوق در فقه وجود دارد .
1 - معتبرهء داود بن فرقد
است كه گفت :
« سمعت ابا عبد اللّه ( ع ) إنّ أصحاب رسول اللّه ( ص ) قالوا لسعد بن عباده أ رأيت لو وجدت على بطن امرأتك رجلًا ما كنت صانعاً به ؟ قال : كنت أضربه بالسيف ، قال :
فخرج رسول اللّه ( ص ) فقال ، ما ذا يا سعد ؟ فقال سعد : قالوا : لو وجدت على بطن امرأتك رجلًا ما كنت صانعا ( تصنع ) به ؟ فقلتُ أضربه بالسيف فقال يا سعد : فكيف بالاربعة الشهود ؟ فقال : يا رسول اللّه بعد رأى عينى و علم اللّه أن ( أنه ) قد فعل ؟ قال : اى و اللّه بعد رأى عينك و علم اللّه إنّ ( أنه ) قد فعل ، إن ( لأنّ ) اللّه جعل لكل شىء حداً و جعل لمن تعدّى ذلك الحد حداً » .
( از امام صادق ( ع ) شنيدم كه فرمود : اصحاب رسول خدا ( ص ) به سعد بن عباده گفتند : اگر مردى را در حال زنا با همسرت ببينى چه خواهى كرد ؟ وى گفت او را با شمشير به قتل مىرسانم حضرت فرمود : رسول خدا ( ص ) از آنجا عبور كرد و فرمود اى سعد چه شده است ؟ سعد عرض كرد : به من گفتند : اگر مردى را در حال زنا با همسرت ببينى چه خواهى كرد ؟ و من پاسخ دادم : او را با شمشير مىكُشم ، حضرت فرمود : اى سعد ؛ پس چهار شاهد براى چيست ؟ عرض كرد : اى رسول خدا ( ص ) بعد از اين كه به