كرده و آنچه با ادله و قواعد سازگار است بازشناسيم .
بىترديد نتيجهء اطلاق معتبرهء پيشين طلحة بن زيد اين است كه توبهء اعترافكننده در جايز بودن بخشش او از سوى حاكم شرط نيست . بلكه گفته مىشود كه اين روايت دلالت بر آن دارد كه ملاك عفو امام در مورد روايت ، توبهء بزهكار نبود ، بلكه مصلحت ديگرى در كار بوده كه امام ( ع ) فرمود : « مىبينم كه جوانى و بخشيدن تو را باكى نيست » . گويا مصلحت جوانى او رعايت گرديده و بنابراين هر مصلحتى در جايز بودن بخشش كافى است بى آن كه توبهاى شرط شده باشد .
بر چنين برداشتى مىتوان خرده گرفت ؛ زيرا آن جهت را امام ( ع ) تنها به عنوان ملاك بخشش خويش برشمرده است و نه معيار جايز بودند بخشش از سوى خود . بنابراين ، دلالتى بر اين مطلب ندارد كه حق بخشيدن ، مقيّد به توبهء اعترافكننده نيست ، جز اين كه از اطلاق و مقدمات حكمت يارى بجوييم ؛ چه ، حكم جايز بودن بخشش حاكم در اين روايت مقيد به توبهء اعترافكننده نشده است . بنابراين شامل جايى نيز مىشود كه بزهكار از آن جهت به نزد حاكم آمده و به گناه خويش اعتراف مىكند كه مثلًا مىترسد مبادا دچار چيزى سختتر گردد . پس تعبير « أتى أمير المؤمنين » همسان يا ملازم با توبه و پشيمانى نيست . بدين سان بايد براى بيرون رفتن از اين اطلاق چارهاى انديشيد . براى تقييد اين اطلاق مىتوان به يكى از اين چند وجه استدلال كرد :
1 - استدلال به روايت معتبر مالك بن عطيه [ كه پيشتر گذشت ] ، در اين روايت توبهء اعترافكننده فرض شده و امام ( ع ) نيز در ذيل آن به صراحت همين را بيان كرده است .
بنابراين گفته مىشود كه اطلاق روايت طلحه را با اين حديث تقييد مىكنيم و آن را بر مواردى حمل مىنماييم كه توبه در ميان باشد . بدين سان ديدگاه مشهور با حمل مطلق بر مقيد اثبات مىگردد .
در پاسخ به اين استدلال بايد گفت : افزون بر آنچه در گذشته راجع به معتبرهء مالك بن عطيه گفتهايم كه حتى در مورد خودش نيز دلالتى بر حق عفو ندارد ، چه رسد به همهء حدود خداوند ؛ با توجه به اين كه در اينجا هم مطلق و هم مقيد هر دو مثبت مىباشند ، دليل نداريم كه مطلق را بر مقيد حمل كنيم . آرى اگر روايت مالك ظاهر در آن بود كه توبهء اعتراف كنندهء نقشى در جايز بودن عفو او دارد ، به گونهاى كه اگر اين توبه نباشد ، بر امام جايز نيست كه او را ببخشد ، آنگاه براى تقييد اطلاق معتبرهء طلحه شايستگى داشت ، ولى روشن است كه روايت مالك چنين دلالتى نداد و تنها اين نكته را مىرساند كه بخشيدن او به خاطر توبهاش بوده است ، نه اين كه اگر توبه نبود ، اين بخشش بر امام جايز نمىبود .
بايسته هاى فقه جزاء (فارسى) — صفحة 191
مساهمون: السيد محمود الهاشمي الشاهرودي
ص١٩١