اينجا ، همان معيار اتلاف بود ، شايسته مىنمود كه به گونهاى بدان اشاره شود ، نه اين كه از زيان رساندن سخن به ميان آورد كه در نگاه عرف ، با ضامن بودن تناسب دارد .
بنابراين ، آوردن اين عنوان در موضوع حكم كه در نگاه عرف و عقلا تناسب بسيارى با موضوع ضمان دارد ، در حالى كه مقصودش عنوان اتلاف است و هيچ سخنى ، چه از دور و چه از نزديك ، دربارهء آن نگفته است ، شيوهء پسنديدهاى در پيامرسانى عرفى نيست ، ولى آوردن يك عنوان در موضوع حكم ، بويژه آنگاه كه بخواهد قاعدهاى فراگير را ، كه ملاك حكم است ، بيان كند ، روشى عرفى است . بلكه بايد گفت آنچه از چنين تعبير و گفتهاى برمىآيد آن است كه : مقصود زيان رساندن به مسلمانان ، به وسيلهء چيزى است كه در راه آنان نهاده شود . بدينسان ، در اينجا صفت به متعلق موصوف بر مىگردد ؛ مانند آنجا كه مىگويد : از آن روستا پرسوجو كن ، يعنى از مردم آن .
همچنين ، اگر روايت دوم را به معناى زيان رساندن به خود راه و ضامن بودن در برابر اين كار بگيريم ، بازهم خلاف ظاهر است ؛ زيرا راه و چيزى از راه ، چه ويژگى دارد كه از آن نام برده شده ؟ ناگزير بايد بگوييم ويژگى راه آن است كه با كنايه بفهماند كه مقصود زيان رساندن به كسانى است كه از آن راه مىگذرند . در نگاه عرف نيز ، چنين سخنى همين معنا را به ذهن مىآورد ، چنان كه تكيهگاه پرسش و پاسخ و نگاه اصلى در اين روايات ، همين است و با درنگ شايسته در زبان اين دسته از احاديث روشن مىگردد . از اين گذشته ، اگر اين را هم بپذيريم ، بازهم اين روايت دليل بر ضامن بودن در پى زيان رساندن خواهد بود ؛ چرا كه زيان به راه ، ويژگىاى نداشته و تنها نمونهاى بيش نيست .
بنابراين ، معناى روايت ، ضمان در هر جا كه زيان رساندن به مال باشد ، خواهد بود .
چهارم : دريافتن ضمان از برخى آيههاى شريفه كه دو آيه در اين ميان اهميت دارند :
1 - «
وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ . لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها ، لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ . . .
» « 1 » مادران فرزندان خويش را دو سال تمام شير مىدهند ، آنان كه بخواهند شير دادن را به كمال برسانند و بر پدران آن فرزندان است كه خوراك و پوشاك ايشان را به شايستگى فراهم كنند . بر هيچ كس جز به اندازهء توانش تكليف نمىشود . به هيچ مادرى به خاطر فرزندش زيان نرسد و به هيچ پدرى نيز . و بر وارث نيز مانند
هامش
( 1 ) سورهء بقره ، آيه 223 .