ديگران رسيده و آنچه را بر آنها گذشته به خود يادآور شود ، و در زمين در جست و جوى تمدّنهايى كه سرورى و سيادت كردهاند ، بگردد و از خود بپرسد كه آنها به كجا رانده شدند . گرديدن در زمين ، و ديدار از موزهها و بقاياى شهرهاى بزرگ ، و بررسى تاريخ ، بويژه تاريخ تمدّنهاى از ميان رفته ، همهء اينها ما را بدين حقيقت تلخ كه ميل نداريم بشنويم و نمىخواهيم بشناسيمش رهنمون مىشود كه اگر انسان ظلم و گردنكشى كند خدا نيز با او مكر مىورزد ، و با سختترين عذاب از او انتقام مىگيرد .
/ 86 آيات اين درس بر اين فكر تأكيد مىكند ، و نيز به سرنوشت كسانى اشاره مىكند كه اين حقيقت آشكار را تكذيب كردند و نهى از منكرى كه پيامبران خدا ( ع ) و پيروان رفتار آنان بدان پرداختند ، آنها را سودى نداد .
«
فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَ هِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِيدٍ
- چه بسيار قريههايى ستم پيشه را هلاك كرديم و با سلامت اركان از ساكنان تهى شده و چه بسيار چاه بيكار مانده و كاخ بلند گچكارى شده . » تمدّن گاه به صورت طبيعى از ميان مىرود مانند انسان كه پس از پير شدن و ضعف نيروى جسمانى مىميرد و شمع زندگيش اندك اندك به خاموشى مىگرايد . گاه نيز تمدنهايى به صورت ناگهانى و به عذاب الهى نابود مىشود و اين به مرگ جوانى مىماند كه بر اثر سكته در گذرد ، در حالى كه تمام اندامهاى او سالم به نظر مىرسد ، و فقط روح از پيكر او جدا شده است ، همچنين است حال تمدّنها ، وقتى از هدفهايى كه براى آنها معيّن شده منحرف گردند ، خداوند ضربتى كارى به صورت زلزلهاى ويرانگر يا صاعقهاى از آسمان وارد مىسازد كه آن تمدّن بشرى را از بين مىبرد ، با وجود آن كه مظاهر مادّى چنين تمدّنهايى سالم به نظر مىرسند و گمان مىرود كه نسلها و نسلها باقى خواهد ماند .
شايد از اين گفته خداى سبحان كه گويد « و هى ظالمة - و آن قريهها ستمگر بودند » دريابيم كه دلالت بر آن دارد كه هلاك در حالى بر سر مردم آن